મહાભારત · અધ્યાય 12.249
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.249.1
…तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् ।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः ॥ १२.२४९.१ ॥
…આયુષ્યનો બીજો ભાગ, ગૃહમેધી ઘરમાં વસે; ધર્મથી મેળવેલી પત્ની સાથે, અગ્નિઓ સ્થાપી, દૃઢવ્રતી થઈને.
12.249.2
गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः ।
कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम् ॥ १२.२४९.२ ॥
ગૃહસ્થની જીવનવૃત્તિઓ ચાર છે એમ જ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે; પ્રથમ કુમૂલધાન્ય, પછી કુંભધાન્ય.
12.249.3
अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् ।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः ॥ १२.२४९.३ ॥
પછી અશ્વસ્તન અથવા કાપોતી વૃત્તિનો આશ્રય લઈ આજીવિકા મેળવે; આમાંથી દરેક પછીની ધર્મથી શ્રેષ્ઠ, લોકોને સૌથી વધુ જીતનાર.
12.249.4
षट्कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः ॥ १२.२४९.४ ॥
એક છ કર્મો ચક્રની જેમ આચરે છે; બીજો ત્રણથી આગળ વધે છે; એક બેથી, અને ચોથો બ્રહ્મસત્રમાં સ્થિત રહે છે.
12.249.5
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ।
नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् ॥ १२.२४९.५ ॥
અહીં ગૃહમેધીના વ્રતો મહાન કહેવાયા છે: પોતાને માટે અન્ન ન રાંધે, વ્યર્થ પશુઓને મરાવે નહીં.
12.249.6
प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति ।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ॥ १२.२४९.६ ॥
પ્રાણી હોય કે અપ્રાણી, તે યજુર્વેદના મંત્રથી સંસ્કાર માટે યોગ્ય છે; દિવસે ક્યારેય ન સૂવે, રાતના પૂર્વ કે ઉત્તર ભાગમાં પણ નહીં.
12.249.7
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ।
नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः ॥ १२.२४९.७ ॥
મધ્યકાળમાં ભોજન ન કરે; ઋતુકાળ સિવાય સ્ત્રીને બોલાવે નહીં. એના ઘરમાં ભોજન કર્યા વિના કોઈ બ્રાહ્મણ ન રહે; અપૂજિત થઈને કોઈ ન રહે.
12.249.8
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः ॥ १२.२४९.८ ॥
એ જ રીતે એના અતિથિઓ સદા પૂજ્ય છે; તેઓ હવ્ય-કવ્ય વહન કરનારા, વેદવિદ્યા અને વ્રતથી સ્નાત, શ્રોત્રિય અને વેદપારગામી છે.
12.249.9
स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः ।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते ॥ १२.२४९.९ ॥
જેઓ પોતાના કર્મથી જીવે છે, દાંત છે, ક્રિયાવાન અને તપસ્વી છે—તેમના માટે હવ્ય અને કવ્ય પણ સન્માનાર્થે વિહિત છે.
12.249.10
नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च ।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः ॥ १२.२४९.१० ॥
નખ વડે (કપાયેલો), ચાલ્યો ગયેલો, પોતાના કર્મમાં ચૂકનારો, અગ્નિહોત્ર છોડેલો, અથવા અસત્ય આચરણ કરતો ગુરુ—એમને (હવ્ય ન આપવું).
12.249.11
संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ १२.२४९.११ ॥
અહીં સર્વ પ્રાણીઓ માટે સંવિભાગ જ શેષ ધર્મ છે; એવી જ રીતે ગૃહસ્થે પોતાના માટે રાંધી ન શકનારાઓને પણ આપવું.
12.249.12
विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ।
असुत …शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम् ॥ १२.२४९.१२ ॥
સદા વિસ્રાશી અને સદા અમૃતભોજી હોવો જોઈએ. અસુત… (પાઠમાં ખામી)—બાકી રહેલું ભોજન હવિષ સમાન હોવું જોઈએ.
12.249.13
भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम् ।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय ॥ १२.२४९.१३ ॥
જે સેવકોએ બચાવેલું ભોજન ખાય છે, તેને વિઘસાશી કહે છે. સેવકોનું શેષ ભોજન યજ્ઞશેષ સમાન છે, એમ સ્મૃતિઓ કહે છે.
12.249.14
स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः ॥ १२.२४९.१४ ॥
જે પોતાની પત્નીમાં રત, દાંત, અસૂયારહિત, ઇન્દ્રિયજિત છે; ઋત્વિજ, પુરોહિત, આચાર્ય, સગાં, અતિથિ અને આશ્રિતો સાથે રહે છે.
12.249.15
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः ।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया ॥ १२.२४९.१५ ॥
વૃદ્ધો, બાળકો, રોગીઓ, વૈદ્યો, જ્ઞાતિ, સંબંધી, બાંધવો સાથે; માતા-પિતા, બહેનો, ભાઈ, પુત્ર અને પત્ની સાથે.
12.249.16
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत् ।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ १२.२४९.१६ ॥
પુત્રી અને દાસવર્ગ સાથે વિવાદ ન કરવો. આ વાદોને છોડનાર સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
12.249.17
एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः ।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ॥ १२.२४९.१७ ॥
આમના વડે જીતાયેલો સર્વ લોકો જીતે છે, એમાં સંશય નથી. આચાર્ય બ્રહ્મલોકના સ્વામી છે; પ્રાજાપત્ય લોકમાં પિતા પ્રભુ છે.
12.249.18
अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः ।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः ॥ १२.२४९.१८ ॥
અતિથિ ઇન્દ્રલોકના, ઋત્વિજ દેવલોકના છે. સ્ત્રી સગાં અપ્સરાઓના લોકમાં; જ્ઞાતિ વૈશ્વદેવ કર્મમાં.
12.249.19
संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ ।
बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः ॥ १२.२४९.१९ ॥
દિશાઓમાં સંબંધીઓ અને બાંધવો, પૃથ્વી પર માતૃપક્ષના લોકો અને મામાઓ, વૃદ્ધો, બાળકો, બીમાર અને નિર્બળ; આકાશમાં પ્રભાવશાળી (દેવો).
12.249.20
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ।
छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ॥ १२.२४९.२० ॥
મોટો ભાઈ પિતા સમાન છે; પત્ની, પુત્ર, પોતાનું શરીર એ પોતાની છાયા છે; સેવકવર્ગ પણ પોતાનો છે; અને પુત્રી સૌથી વધુ દયનીય છે.
12.249.21
तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः ।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः ॥ १२.२४९.२१ ॥
તેથી આમના વડે તિરસ્કૃત થવા છતાં હંમેશા ક્રોધ વિના સહન કરવું; ગૃહધર્મમાં રત, વિદ્વાન, સદા ધર્મનિષ્ઠ અને થાકને જીતનાર હોવો જોઈએ.
12.249.22
न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत् ।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम् ॥ १२.२४९.२२ ॥
અર્થથી બંધાયેલો માણસ કર્મો કે કોઈ ધર્મ ન આચરે; ગૃહસ્થની વૃત્તિઓ ત્રણ છે, અને તેમાં પરમ કલ્યાણ છે.
12.249.23
परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् ।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता ॥ १२.२४९.२३ ॥
એ જ રીતે ચાર આશ્રમ એક પછી એક કહેવાયા છે; અને જે નિયમો કહેવાયા છે તે બધા કલ્યાણ ઇચ્છનારે પાળવા જોઈએ.
12.249.24
कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा ।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते ॥ १२.२४९.२४ ॥
કુંભધાન્ય, ઉંછશિલ અને કાપોતી વૃત્તિ અપનાવનારા; અને જ્યાં આ યોગ્ય લોકો રહે છે તે રાષ્ટ્ર વૃદ્ધિ પામે છે.
12.249.25
दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् ।
गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः ॥ १२.२४९.२५ ॥
દુઃખરહિત થઈને ગૃહસ્થના આ આચરણોનું જે પાલન કરે છે, તે દસ પૂર્વજોને, દસ વંશજોને અને પિતામહોને પવિત્ર કરે છે.
12.249.26
स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम् ।
वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते ॥ १२.२४९.२६ ॥
તે ચક્રધારી (વિષ્ણુ)ના લોકો જેવી ગતિ પામે છે; અથવા ઇન્દ્રિયજિતો માટે આ જ માર્ગ વિધાન કરાયો છે.
12.249.27
सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः ।
… विमानसंयुक्तो वेददृष्टः … ॥ १२.२४९.२७ ॥
ઉદાર મનના ગૃહસ્થો માટે સર્વ લોક હિતકારી છે. … વિમાનોથી યુક્ત, વેદમાં જોવાયેલ … ।
12.249.28
…लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान् ।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.२४९.२८ ॥
… ગૃહસ્થોનો લોક, આત્મસંયમીઓની પ્રતિષ્ઠા છે. બ્રહ્માએ વિહિત કરેલી આ શ્રેણી … વિધાન કરાઈ છે. ક્રમશઃ બીજી પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે.
12.249.29
अतः परं परममुदारमाश्रम् ।
तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम्।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं ।
शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम् ॥ १२.२४९.२९ ॥
ત્યારબાદ પરમ, ઉદાર આશ્રમ—જેને ત્રીજો કહે છે, જે દેહત્યાગ કરનારાઓનો છે, વનવાસીઓ અને ગૃહપતિઓ માટે અનુત્તમ છે—સાંભળો, શરીરને સંયમમાં રાખનારાઓ.