ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.249
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.249.1
…तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् ।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः ॥ १२.२४९.१ ॥
…ਉਮਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ, ਗ੍ਰਹਿਮੇਧੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਤਨੀ ਸਹਿਤ, ਅਗਨੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤੀ ਹੋ ਕੇ।
12.249.2
गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः ।
कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम् ॥ १२.२४९.२ ॥
ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਚਾਰ ਹਨ ਏਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਪਹਿਲੀ ਕੁਮੂਲਧਾਨ੍ਯ, ਫਿਰ ਕੁੰਭਧਾਨ੍ਯ।
12.249.3
अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् ।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः ॥ १२.२४९.३ ॥
ਫਿਰ ਅਸ਼੍ਵਸਤਨ ਜਾਂ ਕਾਪੋਤੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਵੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ।
12.249.4
षट्कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः ॥ १२.२४९.४ ॥
ਇੱਕ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਦੋ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਬ੍ਰਹਮਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
12.249.5
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ।
नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् ॥ १२.२४९.५ ॥
ਏਥੇ ਗ੍ਰਹਿਮੇਧੀ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਨ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਲਈ ਅੰਨ ਨਾ ਪਕਾਏ, ਵਿਅਰਥ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮਰਵਾਏ।
12.249.6
प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति ।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ॥ १२.२४९.६ ॥
ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਾਣੀ, ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਸੌਵੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.249.7
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ।
नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः ॥ १२.२४९.७ ॥
ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਵੇ। ਇਸਦੇ ਘਰ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਰਹੇ; ਨਿਰਾਦਰ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਨਾ ਰਹੇ।
12.249.8
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः ॥ १२.२४९.८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਸਦਾ ਪੂਜਯ ਹਨ; ਉਹ ਹਵਿਆਂ ਤੇ ਕਵਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੋਤਰੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਹਨ।
12.249.9
स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः ।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते ॥ १२.२४९.९ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੀਂਦੇ ਹਨ, ਦਾਂਤ, ਕ੍ਰਿਆਵਾਨ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਵਿ ਤੇ ਕਵਿ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਹਨ।
12.249.10
नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च ।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः ॥ १२.२४९.१० ॥
ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ (ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ), ਚਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲਾ, ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਹਵਿ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ).
12.249.11
संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ १२.२४९.११ ॥
ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੰਵਿਭਾਗ ਹੀ ਬਾਕੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.249.12
विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ।
असुत …शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम् ॥ १२.२४९.१२ ॥
ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਸ੍ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਭੋਜੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੁਤ… (ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪਾੜ)—ਬਾਕੀ ਭੋਜਨ ਹਵਿ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ।
12.249.13
भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम् ।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय ॥ १२.२४९.१३ ॥
ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਘਸਾਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ ਯਗਿਆ ਦੇ ਬਚੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ।
12.249.14
स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः ॥ १२.२४९.१४ ॥
ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਦਾਂਤ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਰਿਤਵਿਜ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਆਚਾਰੀਆ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.249.15
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः ।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया ॥ १२.२४९.१५ ॥
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਬਿਮਾਰਾਂ, ਵੈਦਾਂ, ਜਾਤੀ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭੈਣਾਂ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ।
12.249.16
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत् ।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ १२.२४९.१६ ॥
ਧੀ ਅਤੇ ਦਾਸ-ਵਰਗ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.249.17
एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः ।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ॥ १२.२४९.१७ ॥
ਇਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਆਚਾਰੀਆ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
12.249.18
अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः ।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः ॥ १२.२४९.१८ ॥
ਮਹਿਮਾਨ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਦੇ, ਰਿਤਵਿਜ ਦੇਵ ਲੋਕ ਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਜਾਤੀ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ।
12.249.19
संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ ।
बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः ॥ १२.२४९.१९ ॥
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਬੰਧੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਮਾਮੇ, ਬੁੱਢੇ, ਬੱਚੇ, ਰੋਗੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ; ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ (ਦੇਵਤੇ)।
12.249.20
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ।
छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ॥ १२.२४९.२० ॥
ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਹੈ; ਸੇਵਕ ਵਰਗ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੈ; ਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ।
12.249.21
तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः ।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः ॥ १२.२४९.२१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਝਿੜਕਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸਦਾ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
12.249.22
न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत् ।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम् ॥ १२.२४९.२२ ॥
ਧਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ ਜਾਂ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਹੈ।
12.249.23
परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् ।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता ॥ १२.२४९.२३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਇੱਕ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਜੋ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.249.24
कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा ।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते ॥ १२.२४९.२४ ॥
ਕੁੰਭਧਾਨ੍ਯ, ਉੱਛਸ਼ਿਲ ਅਤੇ ਕਾਪੋਤੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੋਗ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ।
12.249.25
दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् ।
गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः ॥ १२.२४९.२५ ॥
ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਆਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਦਸ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.249.26
स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम् ।
वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते ॥ १२.२४९.२६ ॥
ਉਹ ਚੱਕਰਧਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੀ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.249.27
सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः ।
… विमानसंयुक्तो वेददृष्टः … ॥ १२.२४९.२७ ॥
ਉਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। … ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ … ।
12.249.28
…लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान् ।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.२४९.२८ ॥
… ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦਾ ਲੋਕ, ਆਤਮ-ਸੰਜਮੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਹਿਤ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ … ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.249.29
अतः परं परममुदारमाश्रम् ।
तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम्।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं ।
शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम् ॥ १२.२४९.२९ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ, ਉਦਾਰ ਆਸ਼ਰਮ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਪਤੀਆਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ—ਸੁਣੋ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਓ।