महाभारत · अध्याय 12.249
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.249.1
…तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् ।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः ॥ १२.२४९.१ ॥
…आयुष्याचा दुसरा भाग, गृहमेधी घरात वास करावा; धर्माने मिळालेल्या पत्नीसह, अग्नी स्थापून, दृढव्रती होऊन.
12.249.2
गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः ।
कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम् ॥ १२.२४९.२ ॥
गृहस्थांच्या जीवनवृत्ती चार असल्याचे ज्ञानी सांगतात; पहिली कुमूलधान्य, नंतर कुंभधान्य.
12.249.3
अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् ।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः ॥ १२.२४९.३ ॥
नंतर अश्वस्तन किंवा कापोती वृत्तीचा आश्रय घेऊन उपजीविका मिळवावी; यांपैकी प्रत्येक पुढचा धर्मदृष्ट्या श्रेष्ठ, लोकजय करण्यात सर्वोत्तम.
12.249.4
षट्कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः ॥ १२.२४९.४ ॥
एक सहा कर्मे चक्राकार करतो; दुसरा तीनने पुढे चालतो; एक दोनने, आणि चौथा ब्रह्मसत्रात स्थिर असतो.
12.249.5
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ।
नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् ॥ १२.२४९.५ ॥
येथे गृहमेधीची व्रते महान म्हटली आहेत: स्वतःसाठी अन्न शिजवू नये, व्यर्थ पशूंचा वध करवू नये.
12.249.6
प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति ।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ॥ १२.२४९.६ ॥
प्राणी असो वा अप्राणी, ते यजुर्वेदाच्या मंत्राने संस्कारास पात्र आहे; दिवसा कधीही झोपू नये, रात्रीच्या पूर्व किंवा उत्तर भागातही नाही.
12.249.7
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ।
नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः ॥ १२.२४९.७ ॥
मध्यकाळात भोजन करू नये; ऋतुकाळाबाहेर पत्नीला बोलावू नये. याच्या घरी न जेवता कोणी ब्राह्मण राहू नये; अनादर होऊन कोणीही राहू नये.
12.249.8
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः ॥ १२.२४९.८ ॥
तसेच याचे अतिथी नेहमी पूज्य आहेत; ते हव्य-कव्य वाहणारे, वेदविद्या व व्रतांनी पवित्र झालेले, श्रोत्रिय आणि वेदपारंगत आहेत.
12.249.9
स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः ।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते ॥ १२.२४९.९ ॥
जे स्वकर्माने जगतात, दांत, क्रियावान आणि तपस्वी आहेत—त्यांच्यासाठी हव्य व कव्यही आदरार्थ विहित आहे.
12.249.10
नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च ।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः ॥ १२.२४९.१० ॥
नखांनी (कापलेला), निघून गेलेला, स्वकर्मात दुर्लक्ष करणारा, अग्निहोत्र सोडलेला, किंवा असत्य आचरणारा गुरू—यांना (हव्य देऊ नये).
12.249.11
संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ १२.२४९.११ ॥
येथे सर्व प्राण्यांसाठी संविभाग हेच उरलेले कर्तव्य आहे; तसेच गृहस्थाने स्वतःसाठी स्वयंपाक करू न शकणाऱ्यांनाही द्यावे.
12.249.12
विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ।
असुत …शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम् ॥ १२.२४९.१२ ॥
नेहमी विस्राशी आणि नेहमी अमृतभोजी असावे. असुत… (मजकुरात खंड)—उरलेले भोजन हविषाच्या समान असावे.
12.249.13
भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम् ।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय ॥ १२.२४९.१३ ॥
जो सेवकांनी उरलेले अन्न खातो, त्याला विघसाशी म्हणतात. सेवकांचे उरलेले अन्न यज्ञशेषाप्रमाणे आहे, असे स्मृती सांगतात.
12.249.14
स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः ॥ १२.२४९.१४ ॥
जो स्वपत्नीत रत, संयमी, असूयारहित, इंद्रियजयी आहे; ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य, नातेवाईक, अतिथी व आश्रितांसह असतो.
12.249.15
वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः ।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया ॥ १२.२४९.१५ ॥
वृद्ध, बालक, रुग्ण, वैद्य, ज्ञाती, संबंधी, बांधव यांच्यासह; माता-पिता, भगिनी, भाऊ, पुत्र व पत्नी यांच्यासह.
12.249.16
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत् ।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ १२.२४९.१६ ॥
कन्या आणि दासवर्गाशी वाद करू नये. हे वाद सोडणारा सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
12.249.17
एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः ।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ॥ १२.२४९.१७ ॥
यांच्यावर विजय मिळवणारा सर्व लोक जिंकतो, यात शंका नाही. आचार्य ब्रह्मलोकाचा स्वामी; प्राजापत्य लोकात पिता प्रभू आहे.
12.249.18
अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः ।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः ॥ १२.२४९.१८ ॥
अतिथी इंद्रलोकाचा, ऋत्विज देवलोकाचे. स्त्री नातेवाईक अप्सरांच्या लोकात; ज्ञाती वैश्वदेव कर्मात.
12.249.19
संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ ।
बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः ॥ १२.२४९.१९ ॥
दिशांमध्ये नातेवाईक आणि बांधव, पृथ्वीवर मातृकुलातील लोक व मामा, वृद्ध, बालक, आजारी आणि दुर्बल; आकाशात प्रभावशाली (देव).
12.249.20
भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ।
छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम् ॥ १२.२४९.२० ॥
मोठा भाऊ पित्यासारखा; पत्नी, पुत्र, स्वतःचे शरीर ही स्वतःची छाया; सेवकवर्गही स्वतःचा; आणि कन्या सर्वांत दयनीय.
12.249.21
तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः ।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः ॥ १२.२४९.२१ ॥
म्हणून यांनी त्रास दिला तरी सदैव क्रोधरहित राहून सहन करावे; गृहधर्मात रत, विद्वान, नित्य धर्मपरायण आणि थकव्यावर जय मिळवलेला असावा.
12.249.22
न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत् ।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम् ॥ १२.२४९.२२ ॥
अर्थाने बद्ध झालेल्याने कर्मे किंवा कोणताही धर्म आचरू नये; गृहस्थाच्या वृत्ती तीन आहेत आणि त्यांत परम कल्याण आहे.
12.249.23
परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् ।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता ॥ १२.२४९.२३ ॥
त्याचप्रमाणे चार आश्रम एकामागून एक सांगितले आहेत; आणि जे नियम सांगितले आहेत ते सर्व कल्याणाची इच्छा करणाऱ्याने पाळावेत.
12.249.24
कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा ।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते ॥ १२.२४९.२४ ॥
कुंभधान्य, उञ्छशिल आणि कापोती वृत्ती स्वीकारलेले लोक; आणि जिथे हे योग्य लोक राहतात ते राष्ट्र भरभराटते.
12.249.25
दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् ।
गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः ॥ १२.२४९.२५ ॥
दुःखरहित होऊन गृहस्थाची ही वर्तने जो आचरतो, तो दहा पूर्वज, दहा वंशज आणि पितामहांना पवित्र करतो.
12.249.26
स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम् ।
वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते ॥ १२.२४९.२६ ॥
तो चक्रधारी (विष्णू) यांच्या लोकांसारखी गती प्राप्त करतो; किंवा इंद्रियजित लोकांसाठी हीच गती विहित आहे.
12.249.27
सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः ।
… विमानसंयुक्तो वेददृष्टः … ॥ १२.२४९.२७ ॥
उदार मनाच्या गृहस्थांसाठी सर्व लोक हितकारक आहे. … विमानांनी युक्त, वेदात पाहिलेले … ।
12.249.28
…लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान् ।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ १२.२४९.२८ ॥
… गृहस्थांचे लोक, आत्मसंयमी लोकांची प्रतिष्ठा आहे. ब्रह्मदेवाने विहित केलेली ही श्रेणी … विहित आहे. क्रमाने दुसरी प्राप्त करून स्वर्गलोकात सन्मानित होतो.
12.249.29
अतः परं परममुदारमाश्रम् ।
तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम्।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं ।
शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम् ॥ १२.२४९.२९ ॥
यानंतर परम, उदार आश्रम—ज्याला तिसरा म्हणतात, जो शरीरत्याग करणाऱ्यांचा, वनवासी व गृहपतींसाठी सर्वोत्तम आहे—ते ऐका, शरीर संयमात ठेवणाऱ्यांनो.