મહાભારત · અધ્યાય 12.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.25.1
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२.२५.१ ॥
દ્વૈપાયન (વ્યાસ)ના વચન સાંભળીને અને ધનંજય (અર્જુન) ક્રોધિત થયો ત્યારે, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરે વ્યાસને સંબોધીને ઉત્તર આપ્યો.
12.25.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.२५.२ ॥
આ રાજ્ય પણ નહીં, અને વિવિધ પ્રકારના ભોગ પણ નહીં; આજે તે મારા મનને આનંદ આપતા નથી, આ શોક મને ચીરી નાખે છે.
12.25.3
श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे ॥ १२.२५.३ ॥
વીરોથી વિહોણી અને પુત્રહીન સ્ત્રીઓનું વિલાપ સાંભળીને મારા મનને શાંતિ મળતી નથી.
12.25.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२.२५.४ ॥
આમ કહેવાતાં, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મહાપ્રાજ્ઞ, ધર્મજ્ઞ, વેદપારંગત વ્યાસે યુધિષ્ઠિરને આ વચનો કહ્યાં.
12.25.5
न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा ।
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा ।
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२.२५.५ ॥
કર્મથી કે યજ્ઞથી તે મળતું નથી, અને માણસનો કોઈ દાતા પણ નથી. વિધાતાએ નિયત કરેલા ક્રમના યોગથી, કાળે કરીને માણસ બધું મેળવે છે.
12.25.6
न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं ।
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था ।
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता ॥ १२.२५.६ ॥
બુદ્ધિ, શક્તિ કે અધ્યયનથી માણસો અકાળે વિશેષ પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી. મૂર્ખ પણ ક્યારેક ધન પામે છે; કાળ જ માણસને બધું આપનાર છે.
12.25.7
न भूरकालेषु फलं ददाति ।
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि।
तान्येव कालेन समाहितानि ।
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ १२.२५.७ ॥
અકાળે ધરતી ફળ આપતી નથી. કળાઓ, મંત્રો અને ઔષધો પણ યોગ્ય સમયે એકઠાં કરાય ત્યારે જ સિદ્ધ થાય છે અને સમૃદ્ધિના કાળમાં વધે છે.
12.25.8
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः ।
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च ।
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः ॥ १२.२५.८ ॥
યોગ્ય સમયે વેગવાન પવનો વાય છે. યોગ્ય સમયે મેઘોમાંથી વરસાદ આવે છે. યોગ્ય સમયે કમળ, નીલકમળ અને જળપુષ્પો ખીલે છે. યોગ્ય સમયે વનોમાં વૃક્ષો પુષ્ટ થાય છે.
12.25.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः ।
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां ।
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२.२५.९ ॥
યોગ્ય સમયે કાળી અને ઉજળી રાતો આવે છે. યોગ્ય સમયે પૂર્ણબિંબ ચંદ્ર ઊગે છે. અકાળે વૃક્ષોમાં ફૂલ-ફળ આવતાં નથી, અને અકાળના વેગથી નદીઓ વહેતી નથી.
12.25.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च ।
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा ।
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२.२५.१० ॥
અકાળે પક્ષીઓ અને સર્પો મદોન્મત્ત થતા નથી; હરણ, હાથી અને પર્વતીય પશુઓ પણ જગતમાં એવા જ છે. અકાળે સ્ત્રીઓમાં ગર્ભ રહેતો નથી; અકાળે શિશિર, ગરમી અને વર્ષા આવતાં નથી.
12.25.11
नाकालतो म्रियते जायते वा ।
नाकालतो व्याहरते च बालः।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति ।
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२.२५.११ ॥
અકાળે કોઈ મરતું નથી કે જન્મતું નથી; અકાળે બાળક બોલતું નથી. અકાળે યૌવન આવતું નથી; અકાળે વાવેલું બીજ ઊગતું નથી.
12.25.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं ।
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति।
नाकालतो वर्धते हीयते च ।
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली ॥ १२.२५.१२ ॥
સમય વિના સૂર્ય પોતાના નિયત યોગે પહોંચતો નથી; સમય વિના તે પર્વત તરફ અસ્ત થતો નથી. સમય વિના ચંદ્ર વધતો કે ઘટતો નથી; મહાતરંગમાળાધારી સમુદ્ર પણ તેમ જ.
12.25.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२.२५.१३ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ટાંકે છે — દુઃખથી પીડિત રાજા સેનજિતે ગાયેલું ગીત, હે યુધિષ્ઠિર.
12.25.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १२.२५.१४ ॥
આ અસહ્ય ક્રમ સર્વ મરણશીલોને સ્પર્શે છે. સમયથી પરિપક્વ થઈને સર્વ રાજાઓ મૃત્યુ પામે છે.
12.25.15
घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२.२५.१५ ॥
માણસો બીજા માણસોને મારે છે; અને બીજા માણસો તેમને પણ એ રીતે મારે છે. હે રાજન્, આ માત્ર લૌકિક સંજ્ઞા છે — તે મારતો નથી, મરાતો નથી.
12.25.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२५.१६ ॥
કોઈ માને છે કે 'તે મારે છે', અને બીજો માને છે કે 'તે મારતો નથી'. પરંતુ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય સ્વભાવથી જ નિયત છે.
12.25.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.२५.१७ ॥
ધન નષ્ટ થાય ત્યારે, અથવા પત્ની, પુત્ર કે પિતા મૃત્યુ પામે ત્યારે — 'અરે, કેટલું દુઃખ!' એમ વિચારતાં માણસે દુઃખ ઘટાડવાનો માર્ગ જ અપનાવવો જોઈએ.
12.25.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२.२५.१८ ॥
મૂઢ, તું શા માટે શોક કરે છે? શોક કરવા યોગ્ય લોકો માટે શા માટે વિલાપ કરે છે? દુઃખોમાં દુઃખો અને ભયોમાં ભયો જો.
12.25.19
आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२.२५.१९ ॥
આ આત્મા પણ મારો નથી, સમગ્ર પૃથ્વી પણ મારી નથી. જેમ મારું છે તેમ બીજાઓનું છે—એમ જોનાર મોહ પામતો નથી.
12.25.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.२५.२० ॥
શોકના હજારો સ્થાન અને હર્ષના સેંકડો સ્થાન દિવસે દિવસે મૂઢને જ ઘેરે છે, પંડિતને નહીં.
12.25.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२५.२१ ॥
આ રીતે કાળ સાથે આ પ્રિય અને અપ્રિય ભાગે ભાગે જીવોમાં ફરતાં રહે છે—દુઃખો પણ અને સુખો પણ.
12.25.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२.२५.२२ ॥
ખરેખર દુઃખ જ છે, સુખ નથી; તેથી તે જ અનુભવાય છે. તૃષ્ણાની પીડામાંથી દુઃખ ઉત્પન્ન થાય છે; દુઃખની પીડામાંથી સુખ ઉત્પન્ન થાય છે.
12.25.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.२५.२३ ॥
સુખ પછી દુઃખ આવે છે અને દુઃખ પછી સુખ આવે છે. કોઈ સદા દુઃખ પામતું નથી, અને સદા સુખ પણ પામતું નથી.
12.25.24
सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२.२५.२४ ॥
સુખ દુઃખમાં અંત પામે છે; ક્યારેક દુઃખમાંથી સુખ આવે છે. તેથી શાશ્વત સુખ ઇચ્છનારે આ બંનેનો ત્યાગ કરવો.
12.25.25
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.२५.२५ ॥
દુઃખ સુખના અંતથી જન્મે છે; સુખ દુઃખના અંતથી જન્મે છે. જેના કારણે શોક, તાપ કે શ્રમ થાય, જેનું મૂળ તે જ હોય, તેનો એક અંશ પણ ત્યજવો.
12.25.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.२५.२६ ॥
સુખ હોય કે દુઃખ, પ્રિય હોય કે અપ્રિય, જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય, તેને હૃદયથી અપરાજિત રહીને સ્વીકારવું.
12.25.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च ॥ १२.२५.२७ ॥
હે પ્રિય, પત્નીઓ અને પુત્રોનું થોડું પણ પ્રિય કરતાં, ત્યારે કોણ કોનું, કોનાથી કે કેવી રીતે એ તું જાણીશ.
12.25.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥ १२.२५.२८ ॥
જગતમાં જેઓ અત્યંત મૂઢ છે અને જેઓ બુદ્ધિથી પર ગયા છે, તેઓ જ સુખમાં વધે છે; મધ્યમ માણસ ક્લેશ ભોગવે છે.
12.25.29
इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२.२५.२९ ॥
આ રીતે મહાપ્રાજ્ઞ સેનજિત યુધિષ્ઠિરને બોલ્યા. તેઓ લોકના ઊંચા-નીચા જાણનારા, ધર્મ જાણનારા અને સુખ-દુઃખ જાણનારા હતા.
12.25.30
परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२.२५.३० ॥
બીજાના દુઃખે જે દુઃખી થતો નથી, તે ક્યારેય સુખી થતો નથી. દુઃખોનો અંત નથી; એકમાંથી બીજું જન્મે છે.
12.25.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति ।
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत् ॥ १२.२५.३१ ॥
સુખ અને દુઃખ, હોવું અને ન હોવું, લાભ અને હાનિ, મૃત્યુ અને જીવન—એ બધું વારાફરતી સૌને મળે છે. તેથી મોહ ન પામવો, અને અતિશય હર્ષ પણ ન કરવો.
12.25.32
दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु ।
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे ।
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२.२५.३२ ॥
રાજાઓ માટે યુદ્ધ જ દીક્ષા છે, તે જ ધર્મ કહેવાય છે; રાજ્યમાં યોગ અને દંડનીતિ પણ તેમ જ. યજ્ઞમાં ધનત્યાગ, દક્ષિણા અને યોગ્ય દાન પાવન કર્મો છે એમ જાણવું.
12.25.33
रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक ।
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३३ ॥
બુદ્ધિપૂર્વક, નીતિથી રાજ્યનું રક્ષણ કરનાર, આત્મત્યાગી, યજ્ઞપ્રિય મહાત્મા ધર્મદૃષ્ટિથી સર્વ લોકોને જોઈને, દેહત્યાગ પછી દેવલોકમાં આનંદ પામે છે.
12.25.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं ।
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३४ ॥
યુદ્ધો જીતીને, રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરીને, સોમ પીને, પ્રજાને વધારીને, યુક્તિથી પ્રજા પર દંડ ધારણ કરીને, આયુષ્ય ક્ષીણ થયા પછી દેવલોકમાં આનંદ પામે છે.
12.25.35
पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३५ ॥
શુદ્ધ આત્મા ધરાવનાર નિશ્ચય દેવલોકમાં આનંદ માણે છે.
12.25.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.२५.३६ ॥
સ્વર્ગમાં હોવા છતાં જેના આચરણને મનુષ્યો, નગરજનો, જનપદવાસીઓ અને અમાત્યો નમન કરે છે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.