महाभारत · अध्याय 12.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.25.1
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२.२५.१ ॥
द्वैपायन (व्यास) यांचे वचन ऐकून आणि धनंजय (अर्जुन) कुपित झाला असता, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने व्यासांना संबोधून उत्तर दिले.
12.25.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.२५.२ ॥
हे राज्य नाही, नाना प्रकारचे भोगही नाहीत; आज ते माझे मन आनंदित करत नाहीत, हा शोक मला विदीर्ण करीत आहे.
12.25.3
श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे ॥ १२.२५.३ ॥
वीरांविना आणि पुत्रहीन स्त्रियांचे आक्रंदन ऐकून माझ्या मनाला शांती लाभत नाही.
12.25.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२.२५.४ ॥
असे सांगितले असता योग्यांमध्ये श्रेष्ठ, महाप्राज्ञ, धर्मज्ञ, वेदपारंगत व्यासांनी युधिष्ठिराला हे उत्तर दिले.
12.25.5
न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा ।
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा ।
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२.२५.५ ॥
कर्माने किंवा यज्ञाने ते प्राप्त होत नाही, आणि माणसाला कोणी दाताही नाही. विधात्याने नियोजित केलेल्या क्रमाच्या योगाने, कालानुसार माणूस सर्वकाही मिळवतो.
12.25.6
न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं ।
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था ।
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता ॥ १२.२५.६ ॥
बुद्धी, शक्ती किंवा अध्ययनाने माणसांना अकाली विशेष प्राप्त होत नाही. मूर्खालाही कधीकधी धन मिळते; कालच माणसाला सर्वकाही देणारा आहे.
12.25.7
न भूरकालेषु फलं ददाति ।
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि।
तान्येव कालेन समाहितानि ।
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ १२.२५.७ ॥
अकाली पृथ्वी फळ देत नाही. कला, मंत्र आणि औषधे देखील योग्य काळी एकत्र आणली तरच सिद्ध होतात आणि समृद्धीच्या काळात वाढतात.
12.25.8
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः ।
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च ।
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः ॥ १२.२५.८ ॥
योग्य काळी वेगवान वारे वाहतात. योग्य काळी ढगांतून पाऊस येतो. योग्य काळी कमळे, निळी कमळे आणि जलवनस्पती फुलतात. योग्य काळी अरण्यात वृक्ष बहरतात.
12.25.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः ।
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां ।
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२.२५.९ ॥
योग्य काळी काळ्या आणि पांढऱ्या रात्री येतात. योग्य काळी पूर्णबिंबाचा चंद्र उगवतो. अकाली झाडांना फुले-फळे येत नाहीत, आणि अकाली वेगाने नद्या वाहत नाहीत.
12.25.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च ।
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा ।
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२.२५.१० ॥
अकाली पक्षी आणि सर्प उन्मत्त होत नाहीत; हरिण, हत्ती आणि डोंगरातील पशूही जगात तसेच. अकाली स्त्रियांमध्ये गर्भ राहत नाही; अकाली शिशिर, उष्णता आणि पाऊस येत नाहीत.
12.25.11
नाकालतो म्रियते जायते वा ।
नाकालतो व्याहरते च बालः।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति ।
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२.२५.११ ॥
अकाली कोणी मरत नाही किंवा जन्मतही नाही; अकाली बालक बोलत नाही. अकाली तारुण्य येत नाही; अकाली पेरलेले बीज उगवत नाही.
12.25.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं ।
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति।
नाकालतो वर्धते हीयते च ।
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली ॥ १२.२५.१२ ॥
काळाशिवाय सूर्य आपल्या नियत योगाला पोहोचत नाही; काळाशिवाय तो पर्वताकडे अस्ताला जात नाही. काळाशिवाय चंद्र वाढत किंवा घटत नाही; महालाटांच्या माळेने शोभणारा समुद्रही तसाच.
12.25.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२.२५.१३ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात — दुःखाने पीडित झालेल्या राजा सेनजितने गायिलेले गीत, हे युधिष्ठिरा.
12.25.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १२.२५.१४ ॥
हा असह्य क्रम सर्व मर्त्यांना स्पर्श करतो. काळाने परिपक्व होऊन सर्व राजे मरण पावतात.
12.25.15
घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२.२५.१५ ॥
माणसे इतर माणसांना मारतात; आणि इतर माणसे त्यांनाही तसेच मारतात. हे राजा, ही केवळ लौकिक संज्ञा आहे — तो मारत नाही, मारला जात नाही.
12.25.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२५.१६ ॥
कोणी म्हणतो 'तो मारतो', आणि दुसरा म्हणतो 'तो मारत नाही'. परंतु प्राण्यांचा उद्भव आणि लय स्वभावानेच नियत आहेत.
12.25.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.२५.१७ ॥
धन नष्ट झाल्यावर, किंवा पत्नी, पुत्र अथवा पिता मरण पावल्यावर — 'अरेरे, किती दुःख!' असा विचार करत माणसाने दुःख कमी करण्याचाच मार्ग अवलंबावा.
12.25.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२.२५.१८ ॥
मूर्खा, तू का शोक करतोस? शोक करण्यायोग्यांसाठी का विलाप करतोस? दुःखांमध्ये दुःखे आणि भयांमध्ये भये पाहा.
12.25.19
आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२.२५.१९ ॥
हा आत्माही माझा नाही, सारी पृथ्वीही माझी नाही. जसे माझे तसे इतरांचे—असे पाहणारा मोहात पडत नाही.
12.25.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.२५.२० ॥
दुःखाची हजारो स्थाने आणि आनंदाची शेकडो स्थाने दिवसेंदिवस मूर्खावरच आक्रमण करतात, पंडिताला नव्हे.
12.25.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२५.२१ ॥
अशा प्रकारे काळाबरोबर हे प्रिय व अप्रिय भागाभागाने जीवांमध्ये फिरत राहतात—दुःखेही आणि सुखेही.
12.25.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२.२५.२२ ॥
खरोखर दुःखच आहे, सुख नाही; म्हणूनच तेच अनुभवास येते. तृष्णेच्या वेदनेतून दुःख उत्पन्न होते; दुःखाच्या वेदनेतून सुख उत्पन्न होते.
12.25.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.२५.२३ ॥
सुखानंतर दुःख येते आणि दुःखानंतर सुख येते. कोणी सदैव दुःख भोगत नाही, आणि सदैव सुखही मिळवत नाही.
12.25.24
सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२.२५.२४ ॥
सुख दुःखात संपते; कधी दुःखातून सुख येते. म्हणून शाश्वत सुख इच्छिणाऱ्याने या दोन्हींचा त्याग करावा.
12.25.25
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.२५.२५ ॥
दुःख सुखाच्या अंतातून उत्पन्न होते; सुख दुःखाच्या अंतातून उत्पन्न होते. ज्याच्या कारणाने शोक, संताप किंवा श्रम होतात, ज्याचे मूळ तेच आहे, त्याचा एक अंशही त्यागावा.
12.25.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.२५.२६ ॥
सुख असो वा दुःख, प्रिय असो वा अप्रिय, जे जे प्राप्त होईल ते ते हृदयाने अपराजित राहून स्वीकारावे.
12.25.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च ॥ १२.२५.२७ ॥
हे प्रिया, पत्नी आणि पुत्रांचे थोडेही प्रिय करताना, तेव्हा कोण कोणाचा, कोणाकडून किंवा कसा हे तुला कळेल.
12.25.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥ १२.२५.२८ ॥
जगात जे अत्यंत मूढ आहेत आणि जे बुद्धीच्या पलीकडे गेले आहेत, तेच सुखात भरभराट पावतात; मध्यम माणूस क्लेश भोगतो.
12.25.29
इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२.२५.२९ ॥
असे महाप्रज्ञ सेनजित युधिष्ठिराला म्हणाला. तो जगाचे उच्च-नीच जाणणारा, धर्म जाणणारा आणि सुखदुःख जाणणारा होता.
12.25.30
परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२.२५.३० ॥
जो दुसऱ्याच्या दुःखाने दुःखी होत नाही, तो कधीही सुखी होत नाही. दुःखांचा अंत नाही; एकापासून दुसरे जन्माला येते.
12.25.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति ।
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत् ॥ १२.२५.३१ ॥
सुख आणि दुःख, होणे आणि न होणे, लाभ आणि हानी, मरण आणि जीवन—हे सर्व क्रमाक्रमाने सर्वांना प्राप्त होते. म्हणून मोहात पडू नये आणि फार हर्षितही होऊ नये.
12.25.32
दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु ।
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे ।
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२.२५.३२ ॥
राजांसाठी युद्धच दीक्षा आहे, तोच धर्म असे म्हणतात; राज्यात योग आणि दंडनीतीही तसेच. यज्ञात धनत्याग, दक्षिणा आणि योग्य दान ही पावन कर्मे आहेत असे जाणावे.
12.25.33
रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक ।
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३३ ॥
बुद्धिपूर्वक, नीतीने राज्याचे रक्षण करणारा, आत्मत्यागी, यज्ञशील महात्मा धर्मदृष्टीने सर्व लोक पाहून, देह सोडल्यानंतर देवलोकात आनंद पावतो.
12.25.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं ।
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३४ ॥
युद्धे जिंकून, राष्ट्राचे रक्षण करून, सोमरस पिऊन, प्रजेची वृद्धी करून, युक्तीने प्रजेवर दंड धारण करून, आयुष्य संपल्यानंतर देवलोकात आनंद पावतो.
12.25.35
पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३५ ॥
पवित्र आत्मा असलेला निश्चितपणे देवलोकात आनंद उपभोगतो.
12.25.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.२५.३६ ॥
स्वर्गात असतानाही ज्याच्या वर्तनाला मानव, नगरवासी, जनपदवासी आणि अमात्य वंदन करतात, तोच राजांमध्ये श्रेष्ठ राजा होय.