มหาภารตะ · อัธยายะ 12.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.25.1
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२.२५.१ ॥
เมื่อได้ฟังคำของทไวปายนะ และธนัญชัยโกรธแล้ว กุนตีบุตรยุธิษฐิระจึงกล่าวกับวยาสะและตอบว่า
12.25.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.२५.२ ॥
ราชอาณาจักรนี้มิได้ทำให้จิตใจของข้าพเจ้าเบิกบานในบัดนี้ ทั้งความสุขสารพัดรูปแบบก็มิได้ ความโศกนี้กำลังฉีกข้าพเจ้าออกเป็นชิ้น ๆ
12.25.3
श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे ॥ १२.२५.३ ॥
เมื่อได้ยินเสียงคร่ำครวญของเหล่าสตรีที่ปราศจากวีรบุรุษและบุตรชาย จิตใจของข้าพเจ้าก็หาความสงบไม่ได้
12.25.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२.२५.४ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น วยาสะผู้เป็นยอดแห่งผู้รู้โยคะ ผู้มีปัญญายิ่งใหญ่ ผู้รู้ธรรม และผู้ถึงฝั่งไกลแห่งพระเวท ได้ตอบยุธิษฐิระด้วยถ้อยคำเหล่านี้
12.25.5
न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा ।
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा ।
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२.२५.५ ॥
มิได้ได้มาด้วยการกระทำ หรือแม้ด้วยการบูชายัญ และไม่มีผู้ให้ใด ๆ แก่มนุษย์ ตามลำดับที่พระผู้สร้างกำหนดไว้ มนุษย์ย่อมได้สิ่งทั้งปวงตามกาลเวลา
12.25.6
न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं ।
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था ।
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता ॥ १२.२५.६ ॥
ด้วยสติปัญญา กำลัง หรือการศึกษาเล่าเรียน มนุษย์ไม่อาจได้ความเป็นเลิศนอกฤดูกาลได้ แม้คนโง่บางครั้งก็ยังได้ทรัพย์ เพราะกาลเวลาเท่านั้นเป็นผู้ให้สิ่งทั้งปวงแก่มนุษย์
12.25.7
न भूरकालेषु फलं ददाति ।
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि।
तान्येव कालेन समाहितानि ।
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ १२.२५.७ ॥
แผ่นดินมิได้ให้ผลในฤดูกาลที่ไม่เหมาะสม ศิลปะ มนตร์ และยาสมุนไพรก็เช่นกัน เมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกรวบรวมในเวลาอันควร ย่อมสำเร็จผลและเจริญงอกงามในยามแห่งความรุ่งเรือง
12.25.8
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः ।
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च ।
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः ॥ १२.२५.८ ॥
ตามกาลเวลา ลมแรงย่อมพัดไป ตามกาลเวลา ฝนย่อมตกลงมาจากเมฆ ตามกาลเวลา บัวหลวง บัวขาว และพืชน้ำย่อมผลิบาน ตามกาลเวลา ต้นไม้ในป่าย่อมเจริญงอกงาม
12.25.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः ।
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां ।
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२.२५.९ ॥
ตามกาลเวลา ราตรีมืดและราตรีสว่างย่อมมาถึง ตามกาลเวลา พระจันทร์ย่อมขึ้นเต็มดวง ต้นไม้มิได้ออกดอกหรือผลนอกฤดูกาล และแม่น้ำก็มิได้ไหลด้วยกำลังที่ผิดกาล
12.25.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च ।
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा ।
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२.२५.१० ॥
นกและงูมิได้คลุ้มคลั่งนอกฤดูกาล และกวาง ช้าง และสัตว์ป่าบนภูเขาในโลกก็เช่นกัน นอกฤดูกาล ผู้หญิงมิได้ตั้งครรภ์ และความหนาวเย็น ความร้อน และฝนก็มิได้มาถึงนอกเวลาของมัน
12.25.11
नाकालतो म्रियते जायते वा ।
नाकालतो व्याहरते च बालः।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति ।
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२.२५.११ ॥
นอกฤดูกาล ไม่มีผู้ใดตายหรือเกิด และเด็กก็มิได้เริ่มพูดนอกเวลา นอกฤดูกาล วัยหนุ่มสาวมิได้มาถึงผู้ใด และเมล็ดพืชที่หว่านไว้ก็มิได้งอกนอกเวลา
12.25.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं ।
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति।
नाकालतो वर्धते हीयते च ।
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली ॥ १२.२५.१२ ॥
ดวงอาทิตย์มิได้เดินถึงวิถีที่กำหนดนอกเวลา และมิได้ลับไปสู่ภูเขานอกเวลา พระจันทร์มิได้เพิ่มหรือลดนอกเวลา และมหาสมุทรที่ประดับด้วยคลื่นใหญ่ก็เช่นกัน
12.25.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२.२५.१३ ॥
ที่นี่ผู้คนยังกล่าวถึงตำนานโบราณนี้ เพลงที่พระราชาเสนชิตผู้ทุกข์ทรมานด้วยความโศกได้ขับร้องไว้ โอ ยุธิษฐิระ
12.25.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १२.२५.१४ ॥
วิถีอันทนไม่ได้นี้ย่อมกระทบมนุษย์ทุกคน เพราะกษัตริย์ทั้งปวงย่อมสิ้นชีวิตเมื่อสุกงอมด้วยกาลเวลา
12.25.15
घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२.२५.१५ ॥
มนุษย์ฆ่ามนุษย์อื่น และมนุษย์อื่นก็ฆ่าคนเหล่านั้นเช่นกัน โอ กษัตริย์ นี่เป็นเพียงการเรียกขานตามโลก ผู้นั้นมิได้ฆ่า และมิได้ถูกฆ่า
12.25.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२५.१६ ॥
มีผู้คิดว่า "ผู้นี้ฆ่า" อีกผู้หนึ่งคิดว่า "ผู้นี้มิได้ฆ่า" แต่การเกิดขึ้นและการดับไปของสรรพสัตว์นั้นถูกกำหนดไว้ด้วยสภาวะของมันเอง
12.25.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.२५.१७ ॥
เมื่อทรัพย์สิ้นไป หรือภรรยา บุตร หรือบิดาสิ้นชีวิต ผู้ใดคิดว่า "อนิจา ทุกข์นี้ช่างใหญ่หลวง" ก็ควรดำเนินไปเพื่อลดทอนความทุกข์
12.25.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२.२५.१८ ॥
เจ้าผู้หลงเอ๋ย เหตุใดจึงโศกเศร้า และเหตุใดจึงคร่ำครวญถึงผู้ที่ไม่ควรแก่การโศกเศร้า จงดูทุกข์ซ้อนอยู่ในทุกข์ และภัยซ้อนอยู่ในภัยเถิด
12.25.19
आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२.२५.१९ ॥
แม้อาตมันนี้ก็มิใช่ของข้า และแผ่นดินทั้งผืนก็มิใช่ของข้า เมื่อเห็นว่าสิ่งที่เป็นของข้าก็เป็นของผู้อื่นด้วยเช่นกัน ผู้นั้นย่อมไม่หลงมัวเมา
12.25.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.२५.२० ॥
เหตุแห่งความโศกนับพันและเหตุแห่งความยินดีนับร้อยย่อมเข้าถึงคนโง่ทุกวันทุกวัน แต่มิได้เข้าถึงบัณฑิต
12.25.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२५.२१ ॥
ดังนี้ เมื่อกาลเวลาผ่านไป สิ่งที่เป็นที่รักและสิ่งที่น่าเกลียดเหล่านี้ย่อมหมุนเวียนกันไปในสัตว์ทั้งหลายทีละส่วน ทั้งทุกข์และสุข
12.25.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२.२५.२२ ॥
ความจริงมีแต่ทุกข์ ไม่มีสุข เพราะฉะนั้นสิ่งที่รับรู้ได้จึงเป็นทุกข์ ทุกข์เกิดจากความเร่าร้อนของตัณหา และสุขเกิดจากความเร่าร้อนของทุกข์
12.25.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.२५.२३ ॥
หลังสุขย่อมมีทุกข์ และหลังทุกข์ย่อมมีสุข ไม่มีผู้ใดได้รับทุกข์ตลอดไป และไม่มีผู้ใดได้รับสุขตลอดไป
12.25.24
सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२.२५.२४ ॥
สุขย่อมจบลงด้วยทุกข์ และบางครั้งสุขก็เกิดจากทุกข์ เพราะฉะนั้นผู้ที่ปรารถนาสุขอันยั่งยืนควรละทิ้งทั้งสองอย่างนี้
12.25.25
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.२५.२५ ॥
ทุกข์เกิดจากการสิ้นสุดของสุข และสุขเกิดจากการสิ้นสุดของทุกข์ สิ่งใดเป็นเหตุของความโศก ความเดือดร้อน หรือความเหนื่อยยาก และมีทุกข์เป็นรากเหง้า แม้เพียงส่วนเดียวของสิ่งนั้นก็ควรละทิ้งเสีย
12.25.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.२५.२६ ॥
ไม่ว่าจะเป็นสุขหรือทุกข์ สิ่งที่น่ารักหรือไม่น่ารัก สิ่งใดที่ได้มา ก็ควรรับไว้ด้วยใจที่ไม่ถูกพ่ายแพ้
12.25.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च ॥ १२.२५.२७ ॥
ลูกรัก เพียงแค่ทำให้ภรรยาและบุตรพอใจนิดหน่อย เจ้าก็จะรู้ได้ว่าใครเป็นของใคร โดยใครบ้าง หรือเป็นอย่างไรเช่นกัน
12.25.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥ १२.२५.२८ ॥
ในโลกนี้ ผู้ที่หลงงมงายที่สุดและผู้ที่ก้าวล่วงปัญญาไปแล้วเท่านั้นที่รุ่งเรืองด้วยความสุข ส่วนคนระดับกลางย่อมทนทุกข์
12.25.29
इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२.२५.२९ ॥
ดังนี้ ท่านเสนชิตผู้มีปัญญายิ่งใหญ่ได้กล่าวแก่ยุธิษฐิระ ท่านเป็นผู้รู้ทั้งสูงและต่ำของโลก เป็นผู้รู้ธรรม และเป็นผู้รู้สุขและทุกข์
12.25.30
परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२.२५.३० ॥
ผู้ใดไม่เศร้าโศกเพราะทุกข์ของผู้อื่น ผู้นั้นจะไม่มีวันมีความสุข ทุกข์ทั้งหลายไม่มีที่สิ้นสุด ทุกข์หนึ่งเกิดจากอีกทุกข์หนึ่ง
12.25.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति ।
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत् ॥ १२.२५.३१ ॥
สุขและทุกข์ การมีอยู่และการไม่มีอยู่ ลาภและการเสียลาภ ความตายและชีวิต สิ่งทั้งหมดนี้ย่อมมาถึงทุกคนสลับกันไป เพราะฉะนั้น ไม่ควรหลงงมงาย และก็ไม่ควรดีใจจนเกินไป
12.25.32
दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु ।
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे ।
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२.२५.३२ ॥
สำหรับกษัตริย์ การรบคือการอภิเษก และสิ่งนี้เรียกว่าธรรม เช่นเดียวกัน ในการปกครอง วินัยและนโยบายการลงโทษก็เป็นเช่นนั้น ในยัญ การสละทรัพย์ ค่าธรรมเนียมของการบูชา และการให้ทานอย่างถูกต้อง พึงรู้ว่าเป็นการกระทำที่ชำระให้บริสุทธิ์
12.25.33
रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक ।
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३३ ॥
ผู้ที่ปกป้องแว่นแคว้นด้วยปัญญาที่พิจารณาแล้วและนโยบายที่เหมาะสม ผู้ที่สละตนเอง มีนิสัยอุทิศตนแด่ยัญ และเป็นผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ผู้มองดูโลกทั้งปวงด้วยสายตาแห่งธรรม ย่อมปลาบปลื้มในโลกของเทพเจ้าเมื่อละร่างนี้ไป
12.25.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं ।
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३४ ॥
ผู้ชนะในการศึกสงคราม ปกป้องแว่นแคว้น ดื่มโสม ทำให้ประชาราษฎร์เจริญขึ้น และใช้ไม้เท้าแห่งการลงโทษแก่ประชาชนอย่างชำนาญ เมื่อชีวิตของเขาหมดลง เขาย่อมปลาบปลื้มในโลกของเทพเจ้าภายหลัง
12.25.35
पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३५ ॥
แท้จริงแล้ว ผู้มีตนบริสุทธิ์ย่อมปลาบปลื้มในโลกของเทพเจ้า
12.25.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.२५.३६ ॥
กษัตริย์ผู้ที่มนุษย์ ชาวเมือง ชาวชนบท และเหล่าอำมาตย์ยังเคารพในความประพฤติ แม้เมื่อท่านสถิตอยู่บนสวรรค์ ท่านคือกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์