ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.25.1
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२.२५.१ ॥
ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
12.25.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.२५.२ ॥
ਇਹ ਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅੱਜ ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਇਹ ਸ਼ੋਕ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
12.25.3
श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे ॥ १२.२५.३ ॥
ਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਹੀਣ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
12.25.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२.२५.४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਕਹੇ।
12.25.5
न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा ।
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा ।
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२.२५.५ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯੱਗ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਦਾਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਧਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.25.6
न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं ।
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था ।
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता ॥ १२.२५.६ ॥
ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮੂਰਖ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਧਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.25.7
न भूरकालेषु फलं ददाति ।
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि।
तान्येव कालेन समाहितानि ।
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ १२.२५.७ ॥
ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਹੁਨਰ, ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.25.8
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः ।
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च ।
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः ॥ १२.२५.८ ॥
ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਮਲ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਫਲਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ।
12.25.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः ।
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां ।
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२.२५.९ ॥
ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਰੇ ਗੋਲ ਚੰਦਰਮਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀਆਂ।
12.25.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च ।
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा ।
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२.२५.१० ॥
ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਤੇ ਸੱਪ ਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹਰਨ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਦਾ; ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
12.25.11
नाकालतो म्रियते जायते वा ।
नाकालतो व्याहरते च बालः।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति ।
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२.२५.११ ॥
ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਜੰਮਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ।
12.25.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं ।
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति।
नाकालतो वर्धते हीयते च ।
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली ॥ १२.२५.१२ ॥
ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਯੋਗ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵਧਦਾ ਜਾਂ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਮਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ।
12.25.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२.२५.१३ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ — ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜਾ ਸੇਨਜਿਤ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।
12.25.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १२.२५.१४ ॥
ਇਹ ਅਸਹਿ ਕ੍ਰਮ ਸਾਰੇ ਮਰਨਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮਰਦੇ ਹਨ।
12.25.15
घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२.२५.१५ ॥
ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਲੌਕਿਕ ਨਾਮ ਹੈ — ਉਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.25.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२५.१६ ॥
ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ', ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ 'ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ'। ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹਨ।
12.25.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.२५.१७ ॥
ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ 'ਤੇ — 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ!' ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਰਾਹ ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.25.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२.२५.१८ ॥
ਮੂਰਖਾ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਭੈਆਂ ਵਿੱਚ ਭੈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ।
12.25.19
आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२.२५.१९ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
12.25.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.२५.२० ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਰਸ਼ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਥਾਂ ਰੋਜ਼ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਹੀ ਘੇਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
12.25.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२५.२१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਅਪਿਆਰੇ ਭਾਗ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੁੱਖ ਵੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਵੀ।
12.25.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२.२५.२२ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਸੁੱਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
12.25.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.२५.२३ ॥
ਸੁੱਖ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਸੁੱਖ। ਕੋਈ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਦਾ ਸੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.25.24
सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२.२५.२४ ॥
ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸੁਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.25.25
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.२५.२५ ॥
ਦੁੱਖ ਸੁਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਕ, ਤਾਪ ਜਾਂ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਉਹੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.25.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.२५.२६ ॥
ਸੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਪਿਆਰਾ, ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਅਜਿੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.25.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च ॥ १२.२५.२७ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਜਾਣੇਗਾ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ।
12.25.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥ १२.२५.२८ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਮੱਧਮ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.25.29
इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२.२५.२९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ ਸੇਨਜਿਤ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
12.25.30
परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२.२५.३० ॥
ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.25.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति ।
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत् ॥ १२.२५.३१ ॥
ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਹਾਨੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.25.32
दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु ।
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे ।
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२.२५.३२ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਯੁੱਧ ਹੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਠੀਕ ਦਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.25.33
रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक ।
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३३ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਤਮ-ਤਿਆਗੀ, ਯੱਗ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਹਾਤਮਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
12.25.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं ।
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३४ ॥
ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ, ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਮਰ ਮੁੱਕਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
12.25.35
पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३५ ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
12.25.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.२५.३६ ॥
ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਸ ਦੇ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ, ਨਗਰਵਾਸੀ, ਜਨਪਦਵਾਸੀ ਅਤੇ ਅਮਾਤਿਆ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।