ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.25.1
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२.२५.१ ॥
ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ (ବ୍ୟାସଙ୍କ) ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଓ ଧନଞ୍ଜୟ କୁପିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
12.25.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.२५.२ ॥
ଏହି ରାଜ୍ୟ ନୁହେଁ, ନାନା ପ୍ରକାରର ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆଜି ସେମାନେ ମୋ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁନାହାନ୍ତି, ଏହି ଶୋକ ମୋତେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଛି।
12.25.3
श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे ॥ १२.२५.३ ॥
ବୀରହୀନ ଓ ପୁତ୍ରହୀନ ନାରୀମାନଙ୍କର ବିଳାପ ଶୁଣି ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ।
12.25.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२.२५.४ ॥
ଏହିପରି କୁହାଯିବାରୁ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟାସ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
12.25.5
न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा ।
नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा ।
कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२.२५.५ ॥
କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ତାହା ମିଳେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟର କେହି ଦାତା ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି। ବିଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୁକ୍ତ କ୍ରମର ଯୋଗରେ, ସମୟ ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ସବୁକିଛି ପାଏ।
12.25.6
न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं ।
प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले।
मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था ।
न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता ॥ १२.२५.६ ॥
ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅକାଳରେ ବିଶେଷ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଧନ ପାଏ; କାଳ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସବୁକିଛି ଦେଉଥିବା ଦାତା।
12.25.7
न भूरकालेषु फलं ददाति ।
शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि।
तान्येव कालेन समाहितानि ।
सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले ॥ १२.२५.७ ॥
ଅକାଳରେ ପୃଥିବୀ ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ଶିଳ୍ପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ମଧ୍ୟ ଯଥାସମୟରେ ସଂଗୃହୀତ ହେଲେ ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିକାଳରେ ବଢ଼େ।
12.25.8
कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः ।
कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति।
कालेन पझोत्पलवञ्जलं च ।
कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः ॥ १२.२५.८ ॥
ସମୟରେ ବେଗବାନ ପବନ ବୁହେ। ସମୟରେ ମେଘରୁ ବର୍ଷା ଆସେ। ସମୟରେ ପଦ୍ମ, ନୀଳପଦ୍ମ ଓ ଜଳପୁଷ୍ପ ଫୁଟେ। ସମୟରେ ବନରେ ଗଛ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.25.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः ।
कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः।
नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां ।
नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२.२५.९ ॥
ସମୟରେ କଳା ଓ ଧଳା ରାତି ଆସେ। ସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣବିମ୍ବ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ। ଅକାଳରେ ଗଛରେ ଫୁଲ-ଫଳ ଆସେ ନାହିଁ, ଓ ଅକାଳ ବେଗରେ ନଦୀ ବହେ ନାହିଁ।
12.25.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च ।
मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा ।
नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२.२५.१० ॥
ଅକାଳରେ ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପ ମତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ହରିଣ, ହାତୀ ଓ ପର୍ବତୀୟ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଗତରେ ସେମିତି। ଅକାଳରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଗର୍ଭ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅକାଳରେ ଶୀତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ବର୍ଷା ଆସେ ନାହିଁ।
12.25.11
नाकालतो म्रियते जायते वा ।
नाकालतो व्याहरते च बालः।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति ।
नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२.२५.११ ॥
ଅକାଳରେ କେହି ମରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; ଅକାଳରେ ଶିଶୁ କଥା କୁହେ ନାହିଁ। ଅକାଳରେ ଯୌବନ ଆସେ ନାହିଁ; ଅକାଳରେ ବୁଣାଯାଇଥିବା ବୀଜ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.25.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं ।
नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति।
नाकालतो वर्धते हीयते च ।
चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली ॥ १२.२५.१२ ॥
କାଳ ବିନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜର ନିୟତ ଯୋଗକୁ ପହଞ୍ଚେ ନାହିଁ; କାଳ ବିନା ସେ ପର୍ବତ ଦିଗରେ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। କାଳ ବିନା ଚନ୍ଦ୍ର ବଢ଼େ ବା କମେ ନାହିଁ; ମହାତରଙ୍ଗମାଳୀ ସମୁଦ୍ରଟି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।
12.25.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२.२५.१३ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି — ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ସେନଜିତ୍ ଗାଇଥିବା ଗୀତ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
12.25.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः ॥ १२.२५.१४ ॥
ଏହି ଅସହ୍ୟ କ୍ରମ ସମସ୍ତ ମର୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। କାଳରେ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇ ସମସ୍ତ ରାଜା ମରନ୍ତି।
12.25.15
घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२.२५.१५ ॥
ମଣିଷମାନେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି; ଆଉ ଅନ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ମାରନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ଏହା କେବଳ ଲୌକିକ ସଂଜ୍ଞା — ସେ ମାରେ ନାହିଁ, ମରେ ନାହିଁ।
12.25.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२.२५.१६ ॥
କେହି ଭାବେ 'ସେ ମାରେ', ଆଉ ଅନ୍ୟ କେହି ଭାବେ 'ସେ ମାରେ ନାହିଁ'। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ନିୟତ।
12.25.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत् ॥ १२.२५.१७ ॥
ଧନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ବା ପିତା ମରିଗଲେ — 'ଅହୋ, କେତେ ଦୁଃଖ!' ଏହା ଭାବି ମଣିଷ ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରିବାର ପଥ ହିଁ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ।
12.25.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२.२५.१८ ॥
ମୂର୍ଖ, ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ଶୋକ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ବିଳାପ କରୁଛ? ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଦେଖ।
12.25.19
आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२.२५.१९ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ। ମୋର ଯେପରି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସେପରି—ଏହା ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.25.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२.२५.२० ॥
ଶୋକର ହଜାର ସ୍ଥାନ ଓ ହର୍ଷର ଶହ ସ୍ଥାନ ଦିନକୁ ଦିନ ମୂର୍ଖଙ୍କୁ ହିଁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
12.25.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२५.२१ ॥
ଏହିପରି କାଳ ସହିତ ଏହି ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଭାଗେ ଭାଗେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରୁଥା’ନ୍ତି—ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଓ ସୁଖ ମଧ୍ୟ।
12.25.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२.२५.२२ ॥
ପ୍ରକୃତରେ ଦୁଃଖ ହିଁ ଅଛି, ସୁଖ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାହା ହିଁ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ତୃଷ୍ଣାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ; ଦୁଃଖର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ସୁଖ ଜନ୍ମେ।
12.25.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२.२५.२३ ॥
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସେ ଏବଂ ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। କେହି ସଦା ଦୁଃଖ ପାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଦା ସୁଖ ମଧ୍ୟ ପାଏ ନାହିଁ।
12.25.24
सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम् ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२.२५.२४ ॥
ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହୁଏ; କେବେ କେବେ ଦୁଃଖରୁ ସୁଖ ଆସେ। ତେଣୁ ଶାଶ୍ୱତ ସୁଖ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.25.25
सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः।
आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२.२५.२५ ॥
ଦୁଃଖ ସୁଖର ଅନ୍ତରୁ ଜନ୍ମେ; ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତରୁ ଜନ୍ମେ। ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଶୋକ, ସନ୍ତାପ କିମ୍ବା ପରିଶ୍ରମ ହୁଏ, ଯାହାର ମୂଳ ତାହା, ତାହାର ଏକ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
12.25.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२.२५.२६ ॥
ସୁଖ ହେଉ କି ଦୁଃଖ, ପ୍ରିୟ ହେଉ କି ଅପ୍ରିୟ, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହୃଦୟରେ ଅପରାଜିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.25.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च ॥ १२.२५.२७ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଟିକିଏ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେତେବେଳେ କିଏ କାହାର, କାହା ଦ୍ୱାରା ବା କିପରି ତାହା ତୁମେ ଜାଣିବ।
12.25.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः ॥ १२.२५.२८ ॥
ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ଼ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ପାରକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସୁଖରେ ବଢ଼ନ୍ତି; ମଧ୍ୟମ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ଳେଶ ଭୋଗେ।
12.25.29
इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२.२५.२९ ॥
ଏହିପରି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସେନଜିତ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ ଜଗତର ଉଚ୍ଚନୀଚ ଜାଣନ୍ତି, ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ସୁଖଦୁଃଖ ଜାଣନ୍ତି।
12.25.30
परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२.२५.३० ॥
ଯେ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ କଦାପି ସୁଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦୁଃଖର ଶେଷ ନାହିଁ; ଗୋଟିକରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମେ।
12.25.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च ।
लाभालाभौ मरणं जीवितं च।
पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति ।
तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत् ॥ १२.२५.३१ ॥
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ହେବା ଓ ନ ହେବା, ଲାଭ ଓ କ୍ଷତି, ମରଣ ଓ ଜୀବନ—ଏସବୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସମସ୍ତେ ପାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ମୋହରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ ନାହିଁ।
12.25.32
दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु ।
र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्।
वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे ।
सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२.२५.३२ ॥
ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ହିଁ ଦୀକ୍ଷା, ତାହାକୁ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ; ଶାସନରେ ଯୋଗ ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଯଜ୍ଞରେ ଧନତ୍ୟାଗ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଯଥାଯଥ ଦାନ ପବିତ୍ର କର୍ମ ବୋଲି ଜାଣିବ।
12.25.33
रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन ।
संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा।
सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक ।
न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३३ ॥
ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ, ନୀତିରେ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଆତ୍ମତ୍ୟାଗୀ, ଯଜ୍ଞପ୍ରିୟ ମହାତ୍ମା ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖି, ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଦେବଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
12.25.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं ।
सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां ।
पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३४ ॥
ଯୁଦ୍ଧ ଜିତି, ରାଷ୍ଟ୍ର ରକ୍ଷା କରି, ସୋମ ପାନ କରି, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇ, ଯୁକ୍ତିରେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଦେବଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ।
12.25.35
पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२.२५.३५ ॥
ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଦେବଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
12.25.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.२५.३६ ॥
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଆଚରଣକୁ ମନୁଷ୍ୟ, ନଗରବାସୀ, ଜନପଦବାସୀ ଓ ଅମାତ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ସେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା।