મહાભારત · અધ્યાય 12.250
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.250.1
प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः ।
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर
व्यासेन कथितं पूर्वं पुत्राय सुमहात्मने। ॥ १२.२५०.१ ॥
યુધિષ્ઠિર, જ્ઞાનીઓએ તારા માટે વિહિત કરેલો ગૃહસ્થનો આચાર મેં કહ્યો. હવે તેના પછી જે કહેવાયું છે તે સાંભળ, જે પૂર્વે વ્યાસે પોતાના મહાત્મા પુત્રને કહ્યું હતું.
12.250.2
क्रय…त्ववधृयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् ।
संयोगव्रत…वानप्रस्थाश्रमौकसाम् ॥ १२.२५०.२ ॥
…ત્વ… આ નક્કી કરીને ત્રીજી ઉત્તમ વૃત્તિ… સંયોગ-વ્રત… વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહેનારાઓની.
12.250.3
श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम् ।
प्रेक्षापूर्वं यदा पत्त्येद्वलीपलितमात्मना ॥ १२.२५०.३ ॥
પુત્ર, સાંભળ, તારું કલ્યાણ થાઓ — બધા લોક અને આશ્રમોમાં રહેલા આત્માઓ માટે. જ્યારે માણસ પોતાને કરચલીવાળો અને પળી ગયેલા વાળવાળો જુએ…
12.250.4
अपत्यस्यैव चापण्यं वनमेव तदाऽऽश्रयेत् ॥ १२.२५०.४ ॥
સંતાનની પણ… ત્યારે વનનો જ આશ્રય લેવો.
12.250.5
तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्पस्त्विरेद्यजमानो दि…कसः ॥ १२.२५०.५ ॥
આયુષ્યનો ત્રીજો ભાગ વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહેવો. તે અગ્નિઓની જ… યજમાન… દિ…
12.250.6
निय…नियताराहः षष्ठभक्तो …त्तवान ।
तदाग्रहात्रं तो … यज्ञाङ्गां व सर्वशः ॥ १२.२५०.६ ॥
નિયમિત આહારી, છઠ્ઠા ભોજનનું વ્રત કરનાર… તે દૃઢ સંકલ્પથી… યજ્ઞાંગોને સર્વથા…
12.250.7
अवैकृष्टं व्रीहियव नीवारे विघसानि च ।
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु ॥ १२.२५०.७ ॥
ખેડ્યા વિનાની જમીનમાં ઊગેલા ચોખા, જવ, નીવાર અને બચેલું અન્ન, અહીં પણ આ પાંચ યજ્ઞોમાં હવિ તરીકે અર્પણ કરવું.
12.250.8
वानप्रस्खाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः ।
सद्यः प्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः ॥ १२.२५०.८ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં પણ આ ચાર જીવનવ્યવહાર કહેવાયા છે—કેટલાક તરત ધોઈને ખાનારા, કેટલાક માસિક સંચય કરનારા.
12.250.9
वार्षिकं संचयं केचित्केतिद्द्वादशवार्षिकम् ।
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा ॥ १२.२५०.९ ॥
કેટલાક એક વર્ષનો સંચય કરે છે, અને કેટલાક બાર વર્ષનો સંચય કરે છે—અતિથિપૂજા માટે કે યજ્ઞવિધિ માટે તેઓ એમ કરે છે.
12.250.10
अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः ।
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः ॥ १२.२५०.१० ॥
વર્ષામાં ખુલ્લા આકાશ નીચે રહેનારા, હેમંતમાં પાણીમાં વસનારા, ગ્રીષ્મમાં પંચતપ કરનારા, અને સદા મિતાહાર કરનારા.
12.250.11
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि ।
स्थानासनैर्वर्तयन्ति स वनेष्वभिषिञ्चते ॥ १२.२५०.११ ॥
તેઓ ભૂમિ પર આળોટે છે, પગના અગ્રભાગ પર પણ ઊભા રહે છે; ઊભા રહીને અને બેસીને આસનોથી જીવન ચલાવે છે; વનોમાં અભિષિક્ત થાય છે.
12.250.12
दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे ।
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ १२.२५०.१२ ॥
કેટલાક દાંતને જ ખરલ બનાવીને ખાય છે, તેમ જ કેટલાક પથ્થરથી ખાંડીને ખાય છે; કેટલાક શુક્લપક્ષમાં એકવાર ઉકાળેલી યવાગૂ પીએ છે.
12.250.13
कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुञ्जते वा यथागतम् ।
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः ॥ १२.२५०.१३ ॥
કૃષ્ણપક્ષમાં કેટલાક પીએ છે, કેટલાક જે મળે તે ખાય છે. કેટલાક મૂળથી, કેટલાક ફળથી, કેટલાક ફૂલથી (જીવે છે), દૃઢવ્રત.
12.250.14
वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः ।
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम् ॥ १२.२५०.१४ ॥
વૈખાનસ મતનો આશ્રય લઈને તેઓ યથાવિધિ આ અને બીજી વિવિધ દીક્ષાઓ પાળે છે. આ અને અન્ય વિવિધ દીક્ષાઓ તે મનીષીઓની છે.
12.250.15
चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
वानप्रस्थाद्गृहस्थाच्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते।
अस्मिन्नेव युगे तात वितैस्तत्वार्थदर्शिभिः ॥ १२.२५०.१५ ॥
ચોથો, ઉપનિષદ સાથે સંબંધિત ધર્મ સામાન્ય કહેવાયો છે; વાનપ્રસ્થ અને ગૃહસ્થથી ભિન્ન આ ધર્મ પ્રવર્તે છે. હે તાત, આ જ યુગમાં તત્ત્વાર્થદર્શીઓએ (એમ કહ્યું છે).
12.250.16
अगस्त्यः सप्तऋषयो मधुच्छन्दोऽधमर्षणः ।
सांकृतिः सुदिवातण्डिर्यथावासो कृतश्रमः ॥ १२.२५०.१६ ॥
અગસ્ત્ય, સપ્તર્ષિ, મધુચ્છંદ, અધમર્ષણ, સાંકૃતિ, સુદિવા-તંડિ — પોતાના નિવાસ પ્રમાણે તપ કરનારા.
12.250.17
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिदुऽ ।
बलवान्कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतश्रम…।
एते धर्मे सुविद्वांसस्ततः स्वर्गमुसागमन ॥ १२.२५०.१७ ॥
અહોવીર્ય, કાવ્ય, તાંડ્ય, મેધાતિથિ, બળવાન કર્ણનિર્વાક, શૂન્યપાલ — તપ કરનારા. આ ધર્મમાં સુવિદ્વાન હતા; પછી તેઓ સ્વર્ગે ગયા.
12.250.18
तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा काथवारा गणाः ।
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणेदर्शिनाम् ॥ १२.२५०.१८ ॥
હે તાત, પ્રત્યક્ષ ધર્મવાળા, ઉગ્ર તપ કરનારા, ધર્મનિપુણતા જોનારા ઋષિઓના કાથવાર ગણ પણ તેવા જ છે.
12.250.19
अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमश्रितताः ।
वैखातसा वालखिल्याः सैकताच्च तथा परे ॥ १२.२५०.१९ ॥
વનનો આશ્રય લીધેલા બીજા અગણિત બ્રાહ્મણો — વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, સૈકત અને બીજા.
12.250.20
कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः ॥ १२.२५०.२० ॥
તેઓ કર્મોમાં આનંદ ન શોધનારા, ધર્મમાં નિત્ય સ્થિર, ઇન્દ્રિયજયી હતા; પ્રત્યક્ષ ધર્મ પામીને તેઓ સૌ વનનો આશ્રય લઈ ગયા.
12.250.21
अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यते ज्योतिषां गणाः ।
जरया च परिद्यूना व्याधिना च प्रपीडिताः ॥ १२.२५०.२१ ॥
નક્ષત્રરહિત છતાં અજેય જ્યોતિર્ગણો દેખાય છે; તેઓ ઘડપણથી ક્ષીણ અને રોગથી પીડિત છે.
12.250.22
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ।
साद्यस्कां संनिरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥ १२.२५०.२२ ॥
આયુષ્યના ચોથા ભાગના બાકીના સમયમાં વાનપ્રસ્થાશ્રમ છોડવો; સર્વવેદદક્ષિણા સાથે તરત ફળ આપનારી ઇષ્ટિ ગોઠવીને.
12.250.23
आत्मयाजी सोऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान् ॥ १२.२५०.२३ ॥
તે આત્મયાજી છે, આત્મામાં રમનારો, આત્મામાં ક્રીડા કરનારો, આત્માનો જ આશ્રય લેનારો; અગ્નિઓને પોતાનામાં સ્થાપીને, સર્વ પરિગ્રહોનો ત્યાગ કરીને.
12.250.24
साद्यस्कांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा ।
यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते ॥ १२.२५०.२४ ॥
અહીં હંમેશાં તરત ફળ આપનારા યજ્ઞો અને ઇષ્ટિઓ કરવી; યજ્ઞ કરનારાઓના યજ્ઞમાંથી જ જ્યારે આત્મામાં યજ્ઞક્રિયા પ્રવર્તે છે.
12.250.25
त्रींश्चैवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् ।
प्राणेभ्यो यजुषां पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयन् ॥ १२.२५०.२५ ॥
આત્મમુક્તિ માટે ત્રણ અગ્નિઓનો આત્મામાં જ સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો; પ્રાણો માટે યજુર્મંત્રોમાંથી પાંચ કે છ નિંદારહિત રીતે ગ્રહણ કરવા.
12.250.26
केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः ।
आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः ॥ १२.२५०.२६ ॥
વાળ, રોમ અને નખ મુંડાવીને વાનપ્રસ્થ મુનિ પછી પોતાના કર્મોથી પવિત્ર થઈને એક આશ્રમથી પુણ્ય બીજા આશ્રમ તરફ જાય છે.
12.250.27
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्द्विजः ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२५०.२७ ॥
સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપી જે દ્વિજ પ્રવ્રજ્યા ગ્રહણ કરે છે, તેના લોકો તેજોમય બને છે; મૃત્યુ પછી તે અનંતતા પામે છે.
12.250.28
सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो ।
नचेह नामुत्र च कर्तुमीहते।
अरोपमोहो गतसन्धिविग्रहो ।
भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः ॥ १२.२५०.२८ ॥
સુશીલ આચરણવાળો, દોષરહિત, આ લોકમાં કે પરલોકમાં કંઈ કરવા ન ઇચ્છતો, આરોપમોહરહિત, સંધિવિગ્રહ છોડેલો આત્મજ્ઞ પુરુષ ઉદાસીન જેવો રહે.
12.250.29
यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे ।
त्स्वशास्त्रमूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः।
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो ।
न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये ॥ १२.२५०.२९ ॥
યમોનું અનુસરણ કરતાં પણ વ્યથિત ન થતાં, પોતાના શાસ્ત્ર, મૂત્રાહુતિ અને મંત્રબળમાં સ્થિર રહેવું; આત્મયાજીની ઇષ્ટ ગતિ થાય છે; ધર્મપરાયણ અને જિતેન્દ્રિય પુરુષ વિશે આમાં સંશય નથી.
12.250.30
ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै ।
रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम्।
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु ।
प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम् ॥ १२.२५०.३० ॥
ત્યારબાદ, સદ્ગુણોથી અત્યંત શ્રેષ્ઠ, ત્રણ આશ્રમોથી પર સ્થિત એવા ઉત્તમ ચોથા આશ્રમને સાંભળો; જે પરમ અને પરમ આશ્રય તરીકે પ્રશંસાય છે.