महाभारत · अध्याय 12.250
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.250.1
प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः ।
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर
व्यासेन कथितं पूर्वं पुत्राय सुमहात्मने। ॥ १२.२५०.१ ॥
युधिष्ठिरा, ज्ञानी लोकांनी तुझ्यासाठी विहित केलेला गृहस्थाचा आचार मी सांगितला. त्यानंतर जे सांगितले गेले ते ऐक, जे पूर्वी व्यासांनी आपल्या महात्मा पुत्राला सांगितले होते.
12.250.2
क्रय…त्ववधृयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् ।
संयोगव्रत…वानप्रस्थाश्रमौकसाम् ॥ १२.२५०.२ ॥
…त्व… हे निश्चित करून तिसरी उत्तम वृत्ती… संयोग-व्रत… वानप्रस्थ आश्रमात राहणाऱ्यांची.
12.250.3
श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम् ।
प्रेक्षापूर्वं यदा पत्त्येद्वलीपलितमात्मना ॥ १२.२५०.३ ॥
पुत्रा, ऐक, तुझे कल्याण असो — सर्व लोकांतील आणि आश्रमांतील आत्म्यांसाठी. जेव्हा माणूस स्वतःला सुरकुत्या आणि पिकलेल्या केसांचा पाहतो…
12.250.4
अपत्यस्यैव चापण्यं वनमेव तदाऽऽश्रयेत् ॥ १२.२५०.४ ॥
संततीचाही… तेव्हा अरण्याचाच आश्रय घ्यावा.
12.250.5
तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्पस्त्विरेद्यजमानो दि…कसः ॥ १२.२५०.५ ॥
आयुष्याचा तिसरा भाग वानप्रस्थ आश्रमात राहावा. त्याच अग्नींची… यजमान… दि…
12.250.6
निय…नियताराहः षष्ठभक्तो …त्तवान ।
तदाग्रहात्रं तो … यज्ञाङ्गां व सर्वशः ॥ १२.२५०.६ ॥
नियमित आहार घेणारा, सहाव्या भोजनाचे व्रत करणारा… त्या निश्चयाने… यज्ञांगांचा सर्वथा…
12.250.7
अवैकृष्टं व्रीहियव नीवारे विघसानि च ।
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु ॥ १२.२५०.७ ॥
नांगरलेल्या नसलेल्या जमिनीत तांदूळ, यव, नीवार आणि उरलेले अन्न यांची हविर्द्रव्ये येथेही या पाच यज्ञांमध्ये अर्पण करावीत.
12.250.8
वानप्रस्खाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः ।
सद्यः प्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः ॥ १२.२५०.८ ॥
वानप्रस्थाश्रमातही या चार जीवनपद्धती सांगितल्या आहेत—काही लगेच धुऊन खाणारे, तर काही महिन्याचा साठा करणारे.
12.250.9
वार्षिकं संचयं केचित्केतिद्द्वादशवार्षिकम् ।
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा ॥ १२.२५०.९ ॥
काही लोक एका वर्षाचा साठा करतात, तर काही बारा वर्षांचा साठा करतात—अतिथिपूजेसाठी किंवा यज्ञविधीसाठी ते असे करतात.
12.250.10
अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः ।
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः ॥ १२.२५०.१० ॥
पावसाळ्यात उघड्या आकाशाखाली राहणारे, हेमंतात पाण्यात वास करणारे, उन्हाळ्यात पंचतप करणारे आणि सदैव मितभोजन करणारे.
12.250.11
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि ।
स्थानासनैर्वर्तयन्ति स वनेष्वभिषिञ्चते ॥ १२.२५०.११ ॥
ते जमिनीवर लोळतात, पायाच्या बोटांवरही उभे राहतात; उभे राहून व बसून आसनांनी जीवन जगतात; वनांत अभिषिक्त होतात.
12.250.12
दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे ।
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ १२.२५०.१२ ॥
काही दातांनाच खलबत्ता करून खातात, तसेच काही दगडावर कुटून खातात; काही शुक्लपक्षात एकदा उकळलेली यवागू पितात.
12.250.13
कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुञ्जते वा यथागतम् ।
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः ॥ १२.२५०.१३ ॥
कृष्णपक्षात काही पितात, काही मिळेल ते खातात. काही मुळांवर, काही फळांवर, काही फुलांवर (जगतात), दृढव्रती.
12.250.14
वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः ।
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम् ॥ १२.२५०.१४ ॥
वैखानस मताचा आश्रय घेऊन ते यथाविधी हे आणि इतर नाना दीक्षा पाळतात; या त्या मनीषींच्या आहेत.
12.250.15
चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
वानप्रस्थाद्गृहस्थाच्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते।
अस्मिन्नेव युगे तात वितैस्तत्वार्थदर्शिभिः ॥ १२.२५०.१५ ॥
चौथा, उपनिषदांशी संबंधित धर्म सामान्य मानला गेला आहे; वानप्रस्थ व गृहस्थ यांच्यापेक्षा भिन्न असा हा धर्म प्रवर्तित होतो. हे तात, याच युगात तत्त्वार्थ पाहणाऱ्यांनी (हे सांगितले).
12.250.16
अगस्त्यः सप्तऋषयो मधुच्छन्दोऽधमर्षणः ।
सांकृतिः सुदिवातण्डिर्यथावासो कृतश्रमः ॥ १२.२५०.१६ ॥
अगस्त्य, सप्तर्षी, मधुच्छंद, अधमर्षण, सांकृती, सुदिवा-तंडी — आपल्या वासस्थानानुसार तप करणारे.
12.250.17
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिदुऽ ।
बलवान्कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतश्रम…।
एते धर्मे सुविद्वांसस्ततः स्वर्गमुसागमन ॥ १२.२५०.१७ ॥
अहोवीर्य, काव्य, ताण्ड्य, मेधातिथी, बलवान कर्णनिर्वाक, शून्यपाल — तप करणारे. हे धर्मात अत्यंत विद्वान होते; नंतर ते स्वर्गास गेले.
12.250.18
तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा काथवारा गणाः ।
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणेदर्शिनाम् ॥ १२.२५०.१८ ॥
हे तात, प्रत्यक्ष धर्म पाळणारे, उग्र तप करणारे, धर्माची निपुणता पाहणारे ऋषींचे काथवार गणही तसेच.
12.250.19
अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमश्रितताः ।
वैखातसा वालखिल्याः सैकताच्च तथा परे ॥ १२.२५०.१९ ॥
वनाचा आश्रय घेतलेले इतर अपरिमित ब्राह्मण — वैखानस, वालखिल्य, सैकत आणि इतर.
12.250.20
कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः ॥ १२.२५०.२० ॥
ते कर्मांत आनंद न मानणारे, धर्मात नित्य स्थित, इंद्रियजयी होते; प्रत्यक्ष धर्म प्राप्त करून ते सर्व वनाचा आश्रय घेऊन गेले.
12.250.21
अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यते ज्योतिषां गणाः ।
जरया च परिद्यूना व्याधिना च प्रपीडिताः ॥ १२.२५०.२१ ॥
नक्षत्रहीन असूनही अजेय ज्योतिर्गण दिसतात; ते वृद्धापकाळाने जीर्ण आणि रोगाने पीडित असतात.
12.250.22
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ।
साद्यस्कां संनिरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥ १२.२५०.२२ ॥
आयुष्याच्या चौथ्या भागाच्या उरलेल्या काळात वानप्रस्थाश्रम सोडावा; सर्ववेददक्षिणेसह तत्काळ फल देणारी इष्टी सिद्ध करून.
12.250.23
आत्मयाजी सोऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान् ॥ १२.२५०.२३ ॥
तो आत्मयाजी, आत्म्यात रमणारा, आत्म्यात क्रीडा करणारा, आत्म्याचाच आश्रय घेणारा आहे; अग्नींना स्वतःमध्ये स्थापून, सर्व परिग्रहांचा त्याग करून.
12.250.24
साद्यस्कांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा ।
यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते ॥ १२.२५०.२४ ॥
येथे नेहमी तत्काल फल देणारे यज्ञ आणि इष्टी कराव्यात; यज्ञ करणाऱ्यांच्या यज्ञातूनच जेव्हा आत्म्यात यज्ञक्रिया प्रवृत्त होते.
12.250.25
त्रींश्चैवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् ।
प्राणेभ्यो यजुषां पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयन् ॥ १२.२५०.२५ ॥
आत्मम्हणीसाठी तीन अग्नींचा आत्म्यातच पूर्णपणे त्याग करावा; प्राणांसाठी यजुर्मंत्रांपैकी पाच किंवा सहा निंदारहितपणे सेवन करावे.
12.250.26
केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः ।
आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः ॥ १२.२५०.२६ ॥
केस, रोम व नखे काढून वानप्रस्थ मुनी नंतर आपल्या कर्मांनी पवित्र होऊन एका आश्रमातून पुण्य अशा दुसऱ्या आश्रमाकडे जातो.
12.250.27
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्द्विजः ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२.२५०.२७ ॥
सर्व प्राण्यांना अभय देऊन जो द्विज प्रव्रज्या घेतो, त्याचे लोक तेजोमय होतात; मृत्यूनंतर तो अनंतता प्राप्त करतो.
12.250.28
सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो ।
नचेह नामुत्र च कर्तुमीहते।
अरोपमोहो गतसन्धिविग्रहो ।
भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः ॥ १२.२५०.२८ ॥
सुशील आचरण असलेला, निर्मळ, इहलोकी वा परलोकी काही करू इच्छिणारा नसलेला, आरोपमोहरहित, संधिविग्रह सोडलेला आत्मज्ञ मनुष्य उदासीनासारखा असावा.
12.250.29
यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे ।
त्स्वशास्त्रमूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः।
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो ।
न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये ॥ १२.२५०.२९ ॥
यमांचे पालन करतानाही व्यथित न होता, आपल्या शास्त्र, मूत्राहुती व मंत्रबळात स्थिर असावे; आत्मयाजीची इष्ट गती होते; धर्मपरायण व जितेंद्रिय पुरुषाबद्दल यात संशय नाही.
12.250.30
ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै ।
रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम्।
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु ।
प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम् ॥ १२.२५०.३० ॥
त्यानंतर, सद्गुणांनी अत्यंत श्रेष्ठ, तिन्ही आश्रमांच्या पलीकडे स्थित असलेला उत्तम चौथा आश्रम ऐक. तो परम आणि परम आश्रय म्हणून गौरवला जातो.