મહાભારત · અધ્યાય 12.252
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.252.1
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः ।
न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि ॥ १२.२५२.१ ॥
પ્રકૃતિના જે વિકારો છે, તેમનાથી ક્ષેત્રજ્ઞ અધિષ્ઠિત છે. તેઓ તેને જાણતા નથી; પણ તે તેમને જાણે છે.
12.252.2
तैश्चैवं कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ १२.२५२.२ ॥
આ રીતે તે મનને છઠ્ઠું રાખીને ઇન્દ્રિયો વડે કાર્ય કરે છે, જેમ સારથિ સારી રીતે કેળવેલા, દૃઢ, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓને ચલાવે છે.
12.252.3
इन्द्रियेभ्यः परे ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १२.२५२.३ ॥
ઇન્દ્રિયોથી પર વિષયો છે; વિષયોથી પર શ્રેષ્ઠ મન; મનથી પર બુદ્ધિ; બુદ્ધિથી પર મહાન આત્મા, જે પરમ છે.
12.252.4
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ १२.२५२.४ ॥
મહતથી પર અવ્યક્ત; અવ્યક્તથી પર પુરુષ; પુરુષથી પર કંઈ નથી. તે જ અંતિમ સીમા છે, તે જ પરમ ગતિ છે.
12.252.5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२.२५२.५ ॥
આ રીતે સર્વ પ્રાણીઓમાં ગૂઢ આત્મા પ્રકાશતો નથી; પણ સૂક્ષ્મદર્શીઓ શ્રેષ્ઠ, સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી તેને જુએ છે.
12.252.6
अन्तरात्मनि संलीय मनः षष्ठानि मेधया ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२.२५२.६ ॥
મન જેમાં છઠ્ઠું છે તે ઇન્દ્રિયો અને ઇન્દ્રિયવિષયોને બુદ્ધિથી અંતરાત્મામાં લીન કરીને, ઘણા ચિંતનીય વિષયોનું ચિંતન કરતા (તેઓ ધ્યાન કરે છે).
12.252.7
ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः ।
अनिश्चरः प्रशान्तात्मा ततोर्च्छत्यमृतं पदम् ॥ १२.२५२.७ ॥
ધ્યાનથી વિરામ પામીને, વિદ્યાથી સિદ્ધ મનવાળો, અચળ અને શાંત આત્મા ધરાવનાર તે પછી અમૃતપદ પામે છે.
12.252.8
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पश्यात्मा चलितस्मृतिः ।
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ १२.२५२.८ ॥
બધી ઇન્દ્રિયોમાં આત્માને ન જોનાર, સ્મૃતિ ચલિત થયેલો, આત્માને સમર્પિત કરીને મર્ત્ય મૃત્યુ પામે છે.
12.252.9
हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्वे चित्तं निवेशयेत् ।
सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत् ॥ १२.२५२.९ ॥
બધા સંકલ્પો છોડીને સત્ત્વમાં ચિત્ત સ્થિર કરવું; સત્ત્વમાં ચિત્ત સ્થાપિત કરીને પછી તે કાલંજર થાય.
12.252.10
चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.२५२.१० ॥
ચિત્તની પ્રસન્નતાથી યતિ અહીં શુભ અને અશુભ છોડે છે; પ્રસન્ન આત્મા બનીને આત્મામાં સ્થિર રહીને પરમ સુખ પામે છે.
12.252.11
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ १२.२५२.११ ॥
પ્રસન્નતાનું લક્ષણ એ છે કે, તૃપ્ત માણસ જેમ સુખે સૂએ છે, અથવા પવન વિનાના સ્થાનમાં સળગતો દીવો જેમ કંપતો નથી.
12.252.12
एवं पूर्वापरे रात्रौ युञ्जन्नात्मानमात्मनि ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२५२.१२ ॥
એ રીતે રાત્રિના પહેલા અને છેલ્લા ભાગમાં આત્માને આત્મામાં જોડીને, હળવો આહાર લઈને, શુદ્ધ આત્મા બનીને આત્માને આત્મામાં જુએ છે.
12.252.13
रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागतम् ।
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥ १२.२५२.१३ ॥
આ બધા વેદોનું રહસ્ય છે; પરંપરાથી આવેલું નથી, આત્મપ્રત્યય પર આધારિત આ શાસ્ત્ર પુત્રને અપાયેલો અનુશાસન છે.
12.252.14
धर्माख्यानेषु सर्वेषु चित्राख्यानेषु यद्वसु ।
दृश्यते ऋक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१४ ॥
ધર્મકથાઓ અને બધી વિચિત્ર આખ્યાનોમાં જે સંપત્તિ દેખાય છે, હજારો ઋચાઓનું મંથન કરીને આ અમૃત કાઢવામાં આવ્યું છે.
12.252.15
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च ।
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१५ ॥
દહીંમાંથી માખણ અને લાકડામાંથી અગ્નિ જેમ, તેમ જ પુત્ર માટે વિદ્વાનોનું જ્ઞાન કાઢવામાં આવ્યું છે.
12.252.16
स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ।
तदितं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने ॥ १२.२५२.१६ ॥
આ શાસ્ત્ર, પુત્રને આ અનુશાસન સ્નાતકોને કહેવું જોઈએ; અશાંતને, અદાંતને, તપસ્વી ન હોય તેને નહીં.
12.252.17
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ।
नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे ॥ १२.२५२.१७ ॥
વેદ ન જાણનારને, અનુગત ન હોય તેને કહેવું નહીં; ઈર્ષ્યાળુ, અનૃજુ કે નિર્દેશ વિના કર્મ કરનારને પણ નહીં.
12.252.18
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ।
श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने ॥ १२.२५२.१८ ॥
તર્કશાસ્ત્રથી બળી ગયેલાને, તેમ જ ચાડી ખાનારને પણ નહીં; આત્મપ્રશંસક ને નહીં, પ્રશંસનીય, શાંત અને તપસ્વીને જ કહેવું.
12.252.19
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च ।
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ १२.२५२.१९ ॥
આ ગુપ્ત ધર્મ માત્ર પ્રિય પુત્ર, શિષ્ય અને અનુયાયીને જ કહેવો; બીજા કોઈને કોઈ રીતે નહીં.
12.252.20
यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः ।
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ १२.२५२.२० ॥
જો કોઈ માણસ રત્નોથી ભરેલી આ પૃથ્વી તેને આપે, તો પણ તત્ત્વજ્ઞ આને જ તેનાથી શ્રેષ્ઠ માનશે.
12.252.21
अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् ।
यत्तन्महर्षिभिर्जुष्टं वेदान्तेषु च गीयते ॥ १२.२५२.२१ ॥
તેથી માનવાતીત એ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન અત્યંત ગુપ્ત છે; મહર્ષિઓએ તેનું સેવન કર્યું છે અને વેદાંતોમાં તેનું ગાન થાય છે.
12.252.22
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२५२.२२ ॥
તું મને જે પૂછે છે, તે હું તને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવીશ.
12.252.23
यच्च ते मनसि वर्तते परं ।
यत्र चास्ति तव संशयः क्वचित्।
श्रूयतामयमहं तवाग्रतः ।
पुत्र किं हि कथयामि ते पुनः ॥ १२.२५२.२३ ॥
તારા મનમાં જે પરમ વિષય છે, અને ક્યાંય તને જે સંશય છે—હે પુત્ર, સાંભળ; હું તને ફરીથી શા માટે કહું?