ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.252
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.252.1
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः ।
न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि ॥ १२.२५२.१ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਜੋ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿਸ਼੍ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.252.2
तैश्चैवं कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ १२.२५२.२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਥੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.252.3
इन्द्रियेभ्यः परे ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १२.२५२.३ ॥
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਰਥ (ਵਿਸ਼ੇ) ਹਨ; ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨ; ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੁੱਧੀ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ।
12.252.4
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ १२.२५२.४ ॥
ਮਹਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.252.5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२.२५२.५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਝਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਉੱਤਮ, ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.252.6
अन्तरात्मनि संलीय मनः षष्ठानि मेधया ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२.२५२.६ ॥
ਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮੇਧਾ ਨਾਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ (ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ)।
12.252.7
ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः ।
अनिश्चरः प्रशान्तात्मा ततोर्च्छत्यमृतं पदम् ॥ १२.२५२.७ ॥
ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰੁਕ ਕੇ, ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਚੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਫਿਰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.252.8
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पश्यात्मा चलितस्मृतिः ।
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ १२.२५२.८ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਡੋਲੀ ਹੋਈ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮਰਤ ਮੌਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.252.9
हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्वे चित्तं निवेशयेत् ।
सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत् ॥ १२.२५२.९ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਲੰਜਰ ਹੋਵੇ।
12.252.10
चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.२५२.१० ॥
ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯਤੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.252.11
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ १२.२५२.११ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਕੰਬਦਾ।
12.252.12
एवं पूर्वापरे रात्रौ युञ्जन्नात्मानमात्मनि ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२५२.१२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਹਲਕਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.252.13
रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागतम् ।
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥ १२.२५२.१३ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ; ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਆਤਮ-ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
12.252.14
धर्माख्यानेषु सर्वेषु चित्राख्यानेषु यद्वसु ।
दृश्यते ऋक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१४ ॥
ਧਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.252.15
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च ।
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१५ ॥
ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.252.16
स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ।
तदितं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने ॥ १२.२५२.१६ ॥
ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਨਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ਾਂਤ, ਅਦਾਂਤ ਅਤੇ ਤਪਸ੍ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
12.252.17
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ।
नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे ॥ १२.२५२.१७ ॥
ਵੇਦ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਨੁਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਈਰਖਾਲੂ, ਅਨ੍ਰਿਜੂ ਜਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.252.18
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ।
श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने ॥ १२.२५२.१८ ॥
ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਚੁਗਲਖੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਤਪਸ੍ਵੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.252.19
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च ।
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ १२.२५२.१९ ॥
ਇਹ ਗੁਪਤ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
12.252.20
यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः ।
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ १२.२५२.२० ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇਗਾ।
12.252.21
अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् ।
यत्तन्महर्षिभिर्जुष्टं वेदान्तेषु च गीयते ॥ १२.२५२.२१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.252.22
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२५२.२२ ॥
ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
12.252.23
यच्च ते मनसि वर्तते परं ।
यत्र चास्ति तव संशयः क्वचित्।
श्रूयतामयमहं तवाग्रतः ।
पुत्र किं हि कथयामि ते पुनः ॥ १२.२५२.२३ ॥
ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸ਼ਯ ਹੈ—ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਕਹਾਂ?