महाभारत · अध्याय 12.252
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.252.1
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः ।
न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि ॥ १२.२५२.१ ॥
प्रकृतीचे जे विकार आहेत, त्यांनी क्षेत्रज्ञ अधिष्ठित आहे. ते त्याला जाणत नाहीत; परंतु तो त्यांना जाणतो.
12.252.2
तैश्चैवं कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ १२.२५२.२ ॥
अशा प्रकारे तो मन हे सहावे असलेल्या इंद्रियांकडून कार्य करतो, जसा सारथी उत्तम प्रकारे मुरवलेल्या, दृढ आणि श्रेष्ठ घोड्यांना चालवतो.
12.252.3
इन्द्रियेभ्यः परे ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १२.२५२.३ ॥
इंद्रियांच्या पलीकडे विषय आहेत; विषयांच्या पलीकडे श्रेष्ठ मन; मनाच्या पलीकडे बुद्धी; बुद्धीच्या पलीकडे महान आत्मा, जो परम आहे.
12.252.4
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ १२.२५२.४ ॥
महतापलीकडे अव्यक्त; अव्यक्ताच्या पलीकडे पुरुष; पुरुषापलीकडे काहीही नाही. तीच अंतिम सीमा, तीच परम गती.
12.252.5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२.२५२.५ ॥
अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांमध्ये गूढ आत्मा प्रकाशत नाही; परंतु सूक्ष्मदर्शी लोक श्रेष्ठ, सूक्ष्म बुद्धीने त्याला पाहतात.
12.252.6
अन्तरात्मनि संलीय मनः षष्ठानि मेधया ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२.२५२.६ ॥
मन हे सहावे असलेल्या इंद्रियांना आणि इंद्रियविषयांना बुद्धीने अंतरात्म्यात लीन करून, बहु चिंतनीय गोष्टींचे चिंतन करत (ते ध्यान करतात).
12.252.7
ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः ।
अनिश्चरः प्रशान्तात्मा ततोर्च्छत्यमृतं पदम् ॥ १२.२५२.७ ॥
ध्यानातून विरत होऊन, विद्येने सिद्ध झालेले मन घेऊन, निश्चल आणि शांत आत्मा असलेला तो मग अमृतपद प्राप्त करतो.
12.252.8
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पश्यात्मा चलितस्मृतिः ।
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ १२.२५२.८ ॥
सर्व इंद्रियांच्या ठायी आत्म्याला न पाहणारा, स्मृती चंचल झालेला, आत्म्याला अर्पण करून मर्त्य मृत्यूला प्राप्त होतो.
12.252.9
हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्वे चित्तं निवेशयेत् ।
सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत् ॥ १२.२५२.९ ॥
सर्व संकल्प सोडून सत्त्वात चित्त स्थिर करावे; सत्त्वात चित्त स्थिर करून मग तो कालंजर व्हावा.
12.252.10
चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ १२.२५२.१० ॥
चित्ताच्या प्रसन्नतेने यती येथे शुभ आणि अशुभ सोडतो; प्रसन्न आत्मा होऊन आत्म्यात स्थिर राहून परम सुख प्राप्त करतो.
12.252.11
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ १२.२५२.११ ॥
प्रसन्नतेचे लक्षण असे की, तृप्त माणूस जसा सुखाने झोपतो, किंवा वाऱ्याविरहित ठिकाणी तेवणारा दिवा जसा थरथरत नाही.
12.252.12
एवं पूर्वापरे रात्रौ युञ्जन्नात्मानमात्मनि ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२.२५२.१२ ॥
अशा प्रकारे रात्रीच्या पूर्वार्धात आणि उत्तरार्धात आत्म्याला आत्म्यात जोडून, हलका आहार घेऊन, शुद्ध आत्मा होऊन आत्म्याला आत्म्यात पाहतो.
12.252.13
रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागतम् ।
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥ १२.२५२.१३ ॥
हे सर्व वेदांचे रहस्य आहे; परंपरेने आलेले नाही, आत्मप्रत्ययावर आधारित हे शास्त्र पुत्रासाठीचे अनुशासन आहे.
12.252.14
धर्माख्यानेषु सर्वेषु चित्राख्यानेषु यद्वसु ।
दृश्यते ऋक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१४ ॥
धर्मकथांमध्ये आणि सर्व विचित्र आख्यानांमध्ये दिसणारे जे धन आहे, हजारो ऋचांचे मंथन करून हे अमृत काढले आहे.
12.252.15
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च ।
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् ॥ १२.२५२.१५ ॥
दह्यातून लोणी आणि लाकडातून अग्नी जसा, तसेच पुत्रासाठी विद्वानांचे ज्ञान काढले आहे.
12.252.16
स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ।
तदितं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने ॥ १२.२५२.१६ ॥
हे शास्त्र, पुत्रासाठीचे हे अनुशासन स्नातकांना सांगावे; अप्रशांताला, अदान्ताला, तपस्वी नसलेल्याला सांगू नये.
12.252.17
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ।
नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे ॥ १२.२५२.१७ ॥
वेद न जाणणाऱ्याला, अनुगत नसलेल्याला सांगू नये; मत्सरी, अनृजू किंवा निर्देशाशिवाय कर्म करणाऱ्यालाही सांगू नये.
12.252.18
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ।
श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने ॥ १२.२५२.१८ ॥
तर्कशास्त्राने दग्ध झालेल्याला, तसेच चहाडखोराला सांगू नये; आत्मस्तुतिकाराला नव्हे, प्रशंसनीय, शांत, तपस्वी व्यक्तीलाच सांगावे.
12.252.19
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च ।
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ १२.२५२.१९ ॥
हा गुह्य धर्म प्रिय पुत्र, शिष्य आणि अनुयायी यांनाच सांगावा; इतर कोणालाही कोणत्याही प्रकारे सांगू नये.
12.252.20
यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः ।
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ १२.२५२.२० ॥
एखाद्याने रत्नांनी भरलेली ही पृथ्वी जरी त्याला दिली, तरी तत्त्वज्ञ मनुष्य हेच त्याहून श्रेष्ठ मानील.
12.252.21
अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् ।
यत्तन्महर्षिभिर्जुष्टं वेदान्तेषु च गीयते ॥ १२.२५२.२१ ॥
म्हणून मानवी मर्यादेपलीकडचे ते आध्यात्मिक ज्ञान अत्यंत गुह्य आहे; महर्षींनी ते स्वीकारले असून वेदान्तांमध्ये त्याचे गायन केले आहे.
12.252.22
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२.२५२.२२ ॥
तू मला जे विचारतोस, ते मी तुला पूर्णपणे सांगेन.
12.252.23
यच्च ते मनसि वर्तते परं ।
यत्र चास्ति तव संशयः क्वचित्।
श्रूयतामयमहं तवाग्रतः ।
पुत्र किं हि कथयामि ते पुनः ॥ १२.२५२.२३ ॥
तुझ्या मनात जे परम विषय आहेत, आणि जिथे कुठे तुला संशय आहे—हे पुत्रा, ऐक; मी तुला पुन्हा का सांगू?