महाभारत · अध्याय 12.255
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.255.1
सृजते त्रिगुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति ।
गुणान्विक्रियते सर्वानुदासीनवदीश्वरः ॥ १२.२५५.१ ॥
क्षेत्रज्ञ सत्त्वादी तीन गुणांची निर्मिती करतो आणि त्यांवर अधिष्ठित राहतो. ईश्वर उदासीनाप्रमाणे सर्व गुणांचे रूपांतर करतो.
12.255.2
स्वभावयुक्तं तत्सत्वं यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान् ॥ १२.२५५.२ ॥
स्वभावयुक्त असे ते सत्त्व हे गुण निर्माण करते. कोळी जसा धागा निर्माण करतो, तसे ते तंतूंप्रमाणे गुण निर्माण करते.
12.255.3
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२.२५५.३ ॥
नष्ट झालेले परत येत नाहीत, आणि प्रवृत्ती दिसत नाही. असे काही लोक ठरवतात, तर इतर निवृत्ती ठरवतात.
12.255.4
उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ।
अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान् ॥ १२.२५५.४ ॥
दोन्ही नीट विचारून, आपल्या बुद्धीनुसार निश्चय करावा. याच पद्धतीने तो महान गर्भशय होतो.
12.255.5
अनादिनिधनं नित्यं तं बुद्ध्वा विचरेन्नरः ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२.२५५.५ ॥
आदि-अंतरहित, नित्य अशा त्याला जाणून माणसाने वावरावे—क्रोधरहित, हर्षरहित आणि सदैव मत्सररहित होऊन.
12.255.6
इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः ॥ १२.२५५.६ ॥
अशा प्रकारे, बुद्धी आणि चिंतेने बनलेली हृदयाची दृढ गाठ ओलांडून सुखाने बसावे; शोक न करता, संशय छिन्न झालेले असावे.
12.255.7
ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्यां यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा ॥ १२.२५५.७ ॥
पृथ्वीवर पूर्ण भरलेल्या नदीत पडून बुडालेले लोक जसे दुःख भोगतात, तसेच अज्ञानी लोक या जगात बुडून दुःख भोगतात, असे जाण.
12.255.8
न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित् ।
एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः ॥ १२.२५५.८ ॥
परंतु तत्त्वज्ञ विद्वान दुःख भोगत नाही; तो स्थलावर चालणाऱ्यासारखा वावरतो. असा जो आत्म्याला प्राप्त करतो, तो आत्म्याचेच केवळ ज्ञान मिळवतो.
12.255.9
एवं बुद्ध्वा नरः सर्वं भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम् ॥ १२.२५५.९ ॥
असे सर्व प्राण्यांचे येणे-जाणे जाणून आणि विषमता नीट पाहून, माणूस उत्तम शांती प्राप्त करतो.
12.255.10
एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम् ॥ १२.२५५.१० ॥
हेच ब्राह्मणाच्या जन्माचे विशेष सामर्थ्य आहे; आत्मज्ञान आणि शांती पुरेशी आहे, तेच परम आश्रयस्थान आहे.
12.255.11
एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२.२५५.११ ॥
हे जाणल्यास माणूस बुद्ध होतो; यापेक्षा बुद्धिमानाचे दुसरे कोणते लक्षण आहे? हे जाणून मनीषी मुक्त होतात आणि कृतकृत्य होतात.
12.255.12
न भवति विदुषां महद्भयं ।
यदविदुषां सुमहद्भयं परत्र।
न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि ।
द्भवति हि या विदुषः सनातनी ॥ १२.२५५.१२ ॥
विद्वानांना मोठे भय नसते; परंतु अविद्वानांना परलोकात फार मोठे भय असते. विद्वानाच्या सनातन गतीपेक्षा उच्च गती कोणाचीही नाही.
12.255.13
लोकमातुरमसूयते जन ।
स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो ।
ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम् ॥ १२.२५५.१३ ॥
लोकमातेचा लोक द्वेष करतात; ते जे जे पाहतात त्याबद्दलच शोक करतात. तिथे त्या कुशल लोकांकडे पाहा, जे शोक करत नाहीत आणि कृत व अकृत दोन्ही जाणतात.
12.255.14
यत्करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं ।
तच्च निर्णुदति …
न प्रियं तदुभयं न चाप्रिय ।
तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ १२.२५५.१४ ॥
पूर्वसंकल्पाशिवाय जे केले जाते, तेही … दूर करते. ते दोन्ही प्रिय नाहीत, अप्रियही नाहीत; करणाऱ्याला येथे ते तेच उत्पन्न करते.