મહાભારત · અધ્યાય 12.256
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.256.1
यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यदे नेह कश्चन ।
यो वि… न्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२५६.१ ॥
જેનાથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ધર્મ અહીં નથી, તે… મને કહો.
12.256.2
धर्मं ति संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ।
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२५६.२ ॥
ઋષિઓ દ્વારા પ્રશંસિત, પ્રાચીન, સર્વ ધર્મોથી વિશિષ્ટ એવો ધર્મ હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહીશ; એકાગ્ર મનથી સાંભળ.
12.256.3
इन्द्रिया…प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः ।
सर्वतो… ॥ १२.२५६.३ ॥
ઇન્દ્રિયો… ઉચ્છૃંખલ છે; બુદ્ધિથી પ્રયત્નપૂર્વક તેમને સંયમિત કરીને… સર્વ બાજુથી…
12.256.4
मनसश्चेन्द्रियाणा चाप्यकाग्र्य परमं तप ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्य ॥ १२.२५६.४ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા એ જ પરમ તપ છે; તે સર્વ ધર્મોથી શ્રેષ્ઠ છે, તેને જ પરમ ધર્મ કહેવામાં આવે છે.
12.256.5
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया ।
आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२.२५६.५ ॥
મન જેમાં છઠ્ઠું છે તે સર્વને બુદ્ધિથી એકત્ર કરીને, આત્મામાં તૃપ્ત થઈને બેસ; ઘણા વિચારવા યોગ્ય વિષયોનો વિચાર ન કરીને.
12.256.6
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि ।
तदा त्वमात्मनाऽऽत्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥ १२.२५६.६ ॥
ઇન્દ્રિયો વિષયોમાંથી પાછી ફરીને જ્યારે ઘરરૂપી શરીરમાં સ્થિર થશે, ત્યારે તું પોતાના દ્વારા પોતાના પરમ, શાશ્વત આત્માને જોશે.
12.256.7
सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् ।
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ १२.२५६.७ ॥
ધૂમ વિનાના અગ્નિની જેમ સર્વના આત્મા એવા તે મહાત્માને, જે મનીષી મહાત્મા બ્રાહ્મણો છે, તેઓ જુએ છે.
12.256.8
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः ।
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ १२.२५६.८ ॥
ફૂલ અને ફળથી યુક્ત, ઘણી ડાળીઓવાળું મહાવૃક્ષ પોતાને જાણતું નથી: ક્યાં મારું ફૂલ, ક્યાં મારું ફળ.
12.256.9
एवमात्मा न जानीते क्व गभिष्ये कुतस्त्वहम् ।
अन्यो ह्यत्रान्तरात्माऽस्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥ १२.२५६.९ ॥
એ જ રીતે આત્મા જાણતો નથી: હું ક્યાં જઈશ, હું ક્યાંથી આવ્યો. અહીં બીજો અંતરાત્મા છે, જે સર્વ જુએ છે.
12.256.10
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना ।
दृष्ट्वा त्वमात्मनाऽऽत्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥ १२.२५६.१० ॥
જ્ઞાનના પ્રજ્વલિત દીપથી માણસ પોતાના દ્વારા પોતાના આત્માને જુએ છે. આત્માને આત્માથી જોઈને તું નિરાત્મા અને સર્વજ્ઞ થા.
12.256.11
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विमुक्तत्वगिवोरगः ।
परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥ १२.२५६.११ ॥
કાંચળી છોડેલા સાપની જેમ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, અહીં જ પરમ બુદ્ધિ પામીને, પાપરહિત અને સંતાપરહિત થા.
12.256.12
सर्वतः प्रवहां घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् ।
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ १२.२५६.१२ ॥
ચારે બાજુ વહેતી, ભયંકર, લોકોને તાણી જતી નદી; તેમાં પાંચ ઇન્દ્રિયો મગર છે, મનના સંકલ્પો કાંઠા છે.
12.256.13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ।
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ १२.२५६.१३ ॥
લોભ અને મોહરૂપી ઘાસથી ઢંકાયેલી, કામ અને ક્રોધરૂપી સરીસૃપોથી ભરેલી, સત્ય જ જેનાં તીર્થ છે એવી, અસત્યથી ક્ષુબ્ધ, ક્રોધરૂપી કીચડવાળી શ્રેષ્ઠ નદી.
12.256.14
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥ १२.२५६.१४ ॥
અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન, વેગવાન, અસંયમીઓ માટે દુસ્તર, કામરૂપી મગરોથી વ્યાકુળ એવી આ નદીને બુદ્ધિથી પાર કર.
12.256.15
… तालद्स्तराम् ।
आत्मकमा…जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥ १२.२५६.१५ ॥
…તાલવન જેવી દુસ્તર, આત્મકામ…જીભના આવર્તવાળી, દુરાસદ.
12.256.16
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ।
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विधूतात्माऽऽत्मविच्छुचिः ॥ १२.२५६.१६ ॥
કૃતપ્રજ્ઞ, ધૃતિમાન અને મનીષી લોકો જેને પાર કરે છે તે નદીને પાર કરીને, સર્વથા મુક્ત, આત્માને ખંખેરેલો, આત્મજ્ઞ અને શુદ્ધ થાય છે.
12.256.17
उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं भविष्यसि ।
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ १२.२५६.१७ ॥
ઉત્તમ બુદ્ધિનો આશ્રય લઈને તું બ્રહ્મભાવ પામીશ; સર્વ ક્લેશોને પાર કરીને, પ્રસન્ન આત્મા અને નિષ્કલંક થઈને.
12.256.18
भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च अनृशंसमतिस्तथा ॥ १२.२५६.१८ ॥
પર્વત પર ઊભા રહીને પૃથ્વી પરના પ્રાણીઓને જુઓ; ક્રોધ વિના, હર્ષ વિના, તેમજ દયાળુ મનથી.
12.256.19
ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
एनं वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.२५६.१९ ॥
ત્યારે તું સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય જોઈશ. જ્ઞાનીઓ આને સર્વ પ્રાણીઓથી શ્રેષ્ઠ માને છે; ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ આ ધર્મને (ઉત્તમ) માને છે.
12.256.20
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम् ।
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च ॥ १२.२५६.२० ॥
આ વ્યાપક આત્માનું જ્ઞાન છે; પુત્રને આપેલો આ ઉપદેશ છે. આ સંયમીને, હિતૈષીને અને અનુસરનારને જ કહેવું જોઈએ.
12.256.21
आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ।
अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा ॥ १२.२५६.२१ ॥
આ આત્મજ્ઞાન ગુહ્ય છે; સર્વ ગુહ્યોમાં અતિ ગુહ્ય અને મહાન છે. હે તાત, મેં જે કહ્યું છે તે આત્મસાક્ષી રૂપે સીધું અનુભવાયેલું છે.
12.256.22
नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव वेद नपुंसकम् ।
अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥ १२.२५६.२२ ॥
આ (બ્રહ્મ) સ્ત્રી નથી, પુરુષ નથી, નપુંસક પણ નથી. આ દુઃખરહિત, સુખરહિત બ્રહ્મ છે; ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનનું સ્વરૂપ.
12.256.23
नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुते ।
स्वभावप्रतिपत्त्यर्थमेतद्धर्मं विधीयते ॥ १२.२५६.२३ ॥
આને જાણીને પુરુષ કે સ્ત્રી પુનર્જન્મ પામતા નથી. સ્વભાવને પ્રાપ્ત કરવા માટે જ આ ધર્મ વિહિત કરવામાં આવ્યો છે.
12.256.24
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथातथा ।
कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च ॥ १२.२५६.२४ ॥
જેમ બધા મતો છે, તેમ આ પણ છે. હે પુત્ર, મેં જેમ-તેમ કહ્યું છે; આ છે પણ અને નથી પણ.
12.256.25
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन ।
पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन।
पृष्टो हि संप्रीतिमना यथार्थं ।
ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत् ॥ १२.२५६.२५ ॥
પ્રેમયુક્ત, ગુણવાન અને સંયમી પુત્ર પૂછે ત્યારે, હે સત્પુત્ર, પ્રસન્ન મનથી યથાર્થ રીતે, અહીં પુત્રને જે કહેવામાં આવ્યું છે તે કહેવું જોઈએ.