महाभारत · अध्याय 12.256
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.256.1
यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यदे नेह कश्चन ।
यो वि… न्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२५६.१ ॥
ज्याहून श्रेष्ठ कोणताही धर्म येथे नाही, तो… मला सांगा.
12.256.2
धर्मं ति संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ।
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु ॥ १२.२५६.२ ॥
ऋषींनी गौरवलेला, पुरातन, सर्व धर्मांहून विशिष्ट असा धर्म मी तुला सांगेन; एकाग्र मनाने ऐक.
12.256.3
इन्द्रिया…प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः ।
सर्वतो… ॥ १२.२५६.३ ॥
इंद्रिये… उच्छृंखल आहेत; बुद्धीने प्रयत्नपूर्वक त्यांना संयमित करून… सर्व बाजूंनी…
12.256.4
मनसश्चेन्द्रियाणा चाप्यकाग्र्य परमं तप ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्य ॥ १२.२५६.४ ॥
मन आणि इंद्रियांची एकाग्रता हीच परम तपश्चर्या आहे; ती सर्व धर्मांहून श्रेष्ठ आहे, तिलाच परम धर्म म्हटले जाते.
12.256.5
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया ।
आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२.२५६.५ ॥
मन सहावे असलेली ती सर्व इंद्रिये बुद्धीने एकत्र आवरून, आत्म्यात तृप्त होऊन बसावे; बहुत विचार करण्याजोग्या विषयांचा विचार न करता.
12.256.6
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि ।
तदा त्वमात्मनाऽऽत्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥ १२.२५६.६ ॥
इंद्रिये विषयांपासून मागे फिरून जेव्हा गृहरूपी देहात स्थिर राहतील, तेव्हा तू स्वतःच्या द्वारे स्वतःच्या परम, शाश्वत आत्म्याला पाहशील.
12.256.7
सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् ।
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ १२.२५६.७ ॥
धूररहित अग्नीप्रमाणे सर्वांचा आत्मा असलेल्या त्या महात्म्याला, जे मनीषी महात्मे ब्राह्मण आहेत, ते पाहतात.
12.256.8
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः ।
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ १२.२५६.८ ॥
फुले आणि फळांनी युक्त, अनेक फांद्यांचा महावृक्ष स्वतःला ओळखत नाही: कुठे माझे फूल, कुठे माझे फळ.
12.256.9
एवमात्मा न जानीते क्व गभिष्ये कुतस्त्वहम् ।
अन्यो ह्यत्रान्तरात्माऽस्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥ १२.२५६.९ ॥
याप्रमाणेच आत्मा जाणत नाही: मी कुठे जाईन, मी कोठून आलो. येथे दुसरा अंतरात्मा आहे, जो सर्व पाहतो.
12.256.10
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना ।
दृष्ट्वा त्वमात्मनाऽऽत्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥ १२.२५६.१० ॥
ज्ञानाच्या तेजस्वी दीपाने माणूस स्वतःद्वारे स्वतःच्या आत्म्याला पाहतो. आत्म्याला आत्म्याद्वारे पाहून तू निरात्मा आणि सर्ववित् हो.
12.256.11
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विमुक्तत्वगिवोरगः ।
परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥ १२.२५६.११ ॥
कात्या सोडलेल्या सापाप्रमाणे सर्व पापांतून मुक्त होऊन, येथेच परम बुद्धी मिळवून, पापरहित व संतापरहित हो.
12.256.12
सर्वतः प्रवहां घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् ।
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ १२.२५६.१२ ॥
सर्व बाजूंनी वाहणारी, भयंकर, लोकांना वाहून नेणारी नदी; तिच्यात पाच इंद्रिये मगरी आहेत, मनाचे संकल्प काठ आहेत.
12.256.13
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ।
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ १२.२५६.१३ ॥
लोभ आणि मोह या गवताने झाकलेली, काम आणि क्रोध या सरपटणाऱ्या प्राण्यांनी भरलेली, सत्य हेच ज्याचे तीर्थ आहे अशी, असत्याने क्षुब्ध, क्रोधाच्या चिखलाची श्रेष्ठ नदी.
12.256.14
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥ १२.२५६.१४ ॥
अव्यक्तातून उत्पन्न झालेली, वेगवान, आत्मसंयम नसलेल्यांना दुस्तर, कामरूपी मगरींनी व्याकुल अशा या नदीला बुद्धीने पार कर.
12.256.15
… तालद्स्तराम् ।
आत्मकमा…जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥ १२.२५६.१५ ॥
…तालवनासारखी दुस्तर, आत्मकाम…जिभेच्या आवर्तांची, दुरासद.
12.256.16
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ।
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विधूतात्माऽऽत्मविच्छुचिः ॥ १२.२५६.१६ ॥
कृतप्रज्ञ, धृतिमान आणि मनीषी लोक जिला तरून जातात, ती नदी पार करून, सर्वतः मुक्त, आत्म्याला झटकून टाकलेला, आत्मज्ञ आणि शुद्ध होतो.
12.256.17
उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं भविष्यसि ।
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ १२.२५६.१७ ॥
उत्तम बुद्धीचा आश्रय घेऊन तू ब्रह्मभाव प्राप्त करशील; सर्व क्लेशांतून तरून, प्रसन्न आत्मा आणि निष्कलंक होऊन.
12.256.18
भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च अनृशंसमतिस्तथा ॥ १२.२५६.१८ ॥
पर्वतावर उभे राहून भूमीवरील प्राण्यांकडे पाहा; क्रोध न करता, हर्ष न होता, तसेच दयाळू मनाने.
12.256.19
ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
एनं वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२.२५६.१९ ॥
मग्न तू सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती व लय पाहशील. ज्ञानी लोक याला सर्व प्राण्यांहून श्रेष्ठ मानतात; धर्मधारकांत श्रेष्ठ, तत्त्वदर्शी मुनी हाच धर्म (उत्तम) मानतात.
12.256.20
आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम् ।
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च ॥ १२.२५६.२० ॥
हे व्यापक आत्म्याचे ज्ञान आहे; पुत्राला दिलेला हा उपदेश आहे. हे संयमी, हितकारी आणि अनुसरणाऱ्यालाच सांगावे.
12.256.21
आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ।
अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा ॥ १२.२५६.२१ ॥
हे आत्मज्ञान गुह्य आहे; सर्व गुह्यांमध्ये अत्यंत गुह्य आणि महान आहे. हे तात, मी जे सांगितले ते आत्म्याच्या साक्षीने थेट जाणलेले आहे.
12.256.22
नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव वेद नपुंसकम् ।
अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥ १२.२५६.२२ ॥
हे (ब्रह्म) स्त्री नाही, पुरुष नाही, नपुंसकही नाही. हे दुःखरहित, सुखरहित ब्रह्म आहे; भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे स्वरूप.
12.256.23
नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुते ।
स्वभावप्रतिपत्त्यर्थमेतद्धर्मं विधीयते ॥ १२.२५६.२३ ॥
हे जाणल्याने पुरुष किंवा स्त्री पुनर्जन्म प्राप्त करीत नाही. स्वभावाची प्राप्ती व्हावी म्हणूनच हा धर्म विहित केला आहे.
12.256.24
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथातथा ।
कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च ॥ १२.२५६.२४ ॥
सर्व मतेही जशी आहेत, तसेच हे (उपदेश) आहेत. हे पुत्रा, मी जसे तसे सांगितले आहे; हे आहेतही आणि नाहीतही.
12.256.25
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन ।
पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन।
पृष्टो हि संप्रीतिमना यथार्थं ।
ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत् ॥ १२.२५६.२५ ॥
प्रेमयुक्त, गुणवान आणि संयमी पुत्राने विचारल्यास, हे सत्पुत्रा, प्रसन्न मनाने यथार्थपणे, येथे पुत्राला जे सांगितले गेले आहे तेच सांगावे.