મહાભારત · અધ્યાય 12.258
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.258.1
द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः ।
वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत् ॥ १२.२५८.१ ॥
તું દ્વંદ્વોમાં ફસાયેલો છે; મોક્ષ જાણવાની ઇચ્છાથી અર્થ-ધર્મનું પાલન કરે છે. ગુણવાન ગુરુએ પહેલા આ મહાન ઉપદેશ શિષ્યને સંભળાવવો.
12.258.2
आकाशं मारुतो ज्योतिरा…पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.२५८.२ ॥
આકાશ, વાયુ, જ્યોતિ… પાંચમી પૃથ્વી; ભાવ-અભાવ અને કાળ — સર્વ ભૂતોમાં આ પાંચ છે.
12.258.3
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित् ॥ १२.२५८.३ ॥
આકાશ અંતરાત્મસ્વરૂપ છે; કાન તેનાથી બનેલું ઇન્દ્રિય છે. તેનો ગુણ શબ્દ જાણવો — શાસ્ત્રવિધિ જાણનાર મુનિ એમ કહે છે.
12.258.4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम् ॥ १२.२५८.४ ॥
ચરણ (ગતિ) વાયુસ્વરૂપ છે; પ્રાણ અને અપાન પણ તેનાથી છે. સ્પર્શ કરનાર ત્વચા ઇન્દ્રિય છે અને સ્પર્શ પણ તેનો જ છે એમ જાણવું.
12.258.5
तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान् ॥ १२.२५८.५ ॥
તાપ, પાક, પ્રકાશ, જ્યોતિ અને આંખ પણ તેનાથી જ છે; તેનો ગુણ અંધકારનાશક રૂપ છે — આત્મસંયમી એમ જાણે.
12.258.6
प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते ।
असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम्
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः ॥ १२.२५८.६ ॥
ભેજ, પ્રવાહિતા અને સ્નિગ્ધતા — આ પાણીનાં લક્ષણો કહેવાય છે; લોહી, મજ્જા અને બીજું જે સ્નિગ્ધ છે તે પણ તે જ સ્વભાવનું જાણવું. જીભ રસનેન્દ્રિય છે; રસ પાણીનો ગુણ મનાય છે.
12.258.7
संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च ॥ १२.२५८.७ ॥
સંઘાત પાર્થિવ ધાતુ છે; હાડકાં, દાંત, નખ, દાઢી, રોમ અને વાળ, નસો, સ્નાયુ અને ચામડી પણ.
12.258.8
इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः ॥ १२.२५८.८ ॥
ઘ્રાણ નામની ઇન્દ્રિય છે, જેને નાસિકા કહેવાય છે; ગંધ તેનો વિષય છે, જે પૃથ્વીમય જાણવો.
12.258.9
उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः ॥ १२.२५८.९ ॥
પછીનાં તત્ત્વોમાં બધા ગુણો હોય છે; પહેલાંનાંમાં પછીનાં નથી. પાંચ ભૂતસમૂહોનો ક્રમ મુનિઓ જાણે છે.
12.258.10
मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते ॥ १२.२५८.१० ॥
આમાં મન નવમું છે; બુદ્ધિ દસમી સ્મરાઈ છે. અગિયારમો અંતરાત્મા છે; તે સર્વ અને પરમ કહેવાય છે.
12.258.11
व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः ॥ १२.२५८.११ ॥
બુદ્ધિ નિશ્ચયસ્વરૂપ છે; મન વિકલ્પસ્વરૂપ છે. કર્મના અનુમાનથી જાણવું — તે જીવ છે, જેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
12.258.12
एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते ॥ १२.२५८.१२ ॥
કાળસ્વરૂપ આ ભાવો સાથે બધું જોડાયેલું છે એમ નિર્મળ બુદ્ધિથી જે જુએ છે, તે મોહને અનુસરતો નથી.