महाभारत · अध्याय 12.258
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.258.1
द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः ।
वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत् ॥ १२.२५८.१ ॥
तू द्वंद्वांमध्ये सापडलेला आहेस; मोक्ष जाणण्याच्या इच्छेने अर्थ-धर्माचे पालन करतोस. गुणवान गुरूने प्रथम हा महान उपदेश शिष्याला ऐकवावा.
12.258.2
आकाशं मारुतो ज्योतिरा…पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.२५८.२ ॥
आकाश, वायू, ज्योती… पाचवी पृथ्वी; भाव-अभाव आणि काल — सर्व भूतांमध्ये हे पाच आहेत.
12.258.3
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित् ॥ १२.२५८.३ ॥
आकाश अंतरात्मस्वरूप आहे; कान हे त्यापासून बनलेले इंद्रिय आहे. त्याचा गुण शब्द आहे असे जाणावे — शास्त्रविधी जाणणारा मुनी असे म्हणतो.
12.258.4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम् ॥ १२.२५८.४ ॥
चरण (गती) वायुस्वरूप आहे; प्राण आणि अपानही त्यापासून आहेत. स्पर्श करणारी त्वचा हे इंद्रिय आणि स्पर्शही त्यापासून आहे असे जाणावे.
12.258.5
तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान् ॥ १२.२५८.५ ॥
ताप, पाक, प्रकाश, ज्योती आणि डोळा हेही त्यापासूनच; त्याचा गुण अंधाराचा नाश करणारे रूप आहे — आत्मसंयमी असे जाणावे.
12.258.6
प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते ।
असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम्
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः ॥ १२.२५८.६ ॥
ओलसरपणा, द्रवता आणि स्निग्धता — ही पाण्याची लक्षणे सांगितली जातात; रक्त, मज्जा आणि जे इतर स्निग्ध आहे तेही त्याच स्वभावाचे आहे. जीभ हे रसनेंद्रिय; रस हा पाण्याचा गुण मानला जातो.
12.258.7
संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च ॥ १२.२५८.७ ॥
संघात हा पार्थिव धातू; हाडे, दात, नखे, दाढी, रोम आणि केस, शिरा, स्नायू व त्वचाही.
12.258.8
इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः ॥ १२.२५८.८ ॥
घ्राण नावाची इंद्रिये आहेत, तिला नासिका म्हणतात; गंध हा त्याचा विषय असून तो पृथ्वीमय आहे असे जाणावे.
12.258.9
उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः ॥ १२.२५८.९ ॥
नंतरच्या घटकांत सर्व गुण असतात; पूर्वीच्यांत नंतरचे नसतात. पाच भूतसमूहांचा क्रम मुनी जाणतात.
12.258.10
मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते ॥ १२.२५८.१० ॥
यांत मध्ये मन नववे आहे; बुद्धी दहावी मानली जाते. अकरावा अंतरात्मा आहे; तो सर्वस्वरूप व परम म्हणविला जातो.
12.258.11
व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः ॥ १२.२५८.११ ॥
बुद्धी निश्चयस्वरूप आहे; मन विकल्पस्वरूप आहे. कर्माच्या अनुमानाने जाणावे — तो जीव, ज्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात.
12.258.12
एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते ॥ १२.२५८.१२ ॥
कालस्वरूप अशा भावांसह सर्व काही जोडलेले आहे हे निर्मल बुद्धीने जो पाहतो, तो मोहाच्या मागे लागत नाही.