ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.258
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.258.1
द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः ।
वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत् ॥ १२.२५८.१ ॥
ਤੂੰ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈਂ; ਮੋਖ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਰਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਗੁਣਵਾਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.258.2
आकाशं मारुतो ज्योतिरा…पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु ॥ १२.२५८.२ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਜੋਤੀ… ਪੰਜਵੀਂ ਧਰਤੀ; ਹੋਂਦ-ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਕਾਲ — ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ।
12.258.3
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित् ॥ १२.२५८.३ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਕੰਨ ਉਸੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੰਦਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.258.4
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम् ॥ १२.२५८.४ ॥
ਚਰਣ (ਗਤੀ) ਵਾਯੂ ਰੂਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹਨ। ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਚਮੜੀ ਇੰਦਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.258.5
तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान् ॥ १२.२५८.५ ॥
ਤਾਪ, ਪਾਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋਤੀ ਅਤੇ ਅੱਖ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ — ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਇਹ ਜਾਣੇ।
12.258.6
प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते ।
असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम्
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः ॥ १२.२५८.६ ॥
ਗਿੱਲਾਪਨ, ਤਰਲਤਾ ਅਤੇ ਚਿਕਨਾਹਟ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਲਹੂ, ਮਿੱਝ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਚਿਕਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਰਸਨਾ ਇੰਦਰੀ ਹੈ; ਰਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.258.7
संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च ॥ १२.२५८.७ ॥
ਸੰਘਾਤ ਪਾਰਥਿਵ ਧਾਤੂ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ, ਦੰਦ, ਨਹੁੰ, ਦਾੜ੍ਹੀ, ਰੋਮ ਅਤੇ ਵਾਲ, ਨਾੜੀਆਂ, ਸਨਾਯੂ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਵੀ।
12.258.8
इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः ॥ १२.२५८.८ ॥
ਘ੍ਰਾਣ ਨਾਮਕ ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਸਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੰਧ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.258.9
उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः ॥ १२.२५८.९ ॥
ਅਗਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪੰਜ ਭੂਤ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਮੁਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.258.10
मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते ॥ १२.२५८.१० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੌਵਾਂ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਦਸਵੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਿਆਰਵਾਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.258.11
व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः ॥ १२.२५८.११ ॥
ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.258.12
एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते ॥ १२.२५८.१२ ॥
ਕਾਲ-ਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।