મહાભારત · અધ્યાય 12.260
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.260.1
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः ।
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिवेषणः ॥ १२.२६०.१ ॥
હૃદયમાં કામનું એક વિચિત્ર વૃક્ષ છે, જે મોહના સંચયથી ઉત્પન્ન થાય છે. ક્રોધ અને માન તેનો મહાસ્કંધ છે; જાણવાની ઇચ્છા તેને ઘેરી વળે છે.
12.260.2
तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम् ।
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान् ॥ १२.२६०.२ ॥
તેનો આધાર અજ્ઞાન છે અને પ્રમાદ તેનું સિંચન છે. ઈર્ષ્યા તેના પાંદડાં છે; તે પૂર્વના દુષ્કર્મોના સારથી ભરેલું છે.
12.260.3
संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुरः ।
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिरनुवेष्टितः ॥ १२.२६०.३ ॥
મોહ અને ચિંતા તેની ડાળીઓ છે; શોક તેની શાખાઓ છે અને ભય તેના અંકુર છે. મોહક તૃષ્ણાઓની વેલોથી તે વીંટળાયેલું છે.
12.260.4
उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः ।
आयतैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम् ॥ १२.२६०.४ ॥
અતિ લોભી લોકો તે મહાવૃક્ષની સેવા કરે છે, તેના ફળની ઇચ્છાથી. ફળ આપનારા તે વૃક્ષને લાંબા પાશોથી વીંટીને બાંધી દે છે.
12.260.5
यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति ।
गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः ॥ १२.२६०.५ ॥
જે તે પાશોને વશ કરીને તે વૃક્ષને ઉખેડી નાખે છે, તે દુઃખોના અંતને પામે છે; જરા અને મરણ બંનેના અંતને પણ પામે છે.
12.260.6
संरोहत्यकृतप्रज्ञः ससत्वो हन्ति पादपम् ।
स तमेवाहतो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम् ॥ १२.२६०.६ ॥
જેની પ્રજ્ઞા અપક્વ છે તે ફરી અંકુરિત થાય છે, જીવનશક્તિથી તે વૃક્ષ પર પ્રહાર કરે છે; પણ ઘાયલ થઈને તે જ ફરી તેનો નાશ કરે છે, જેમ ઝેર ગળેલો રોગી ઝેરથી જ મૃત્યુ પામે છે.
12.260.7
तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्भियते बलात् ।
योगप्रसादात्कृतिना साम्येन परमासिना ॥ १२.२६०.७ ॥
તેના મૂળને અનુસરનાર બળથી તેનું મૂળ ઉખેડી નાખે છે; યોગની કૃપાથી, કુશળ પુરુષ સમતારૂપી પરમ તલવારથી એમ કરે છે.
12.260.8
एवं यो वेद कामस्य केवलं परिसर्पणम् ।
एतच्च कामशास्त्रस्य सुदुःखान्यतिवर्तते ॥ १२.२६०.८ ॥
કામનો કેવળ ફેલાવો જે આ રીતે જાણે છે — આ જ કામશાસ્ત્રનો સાર છે — તે અતિ દુઃખોને પાર કરી જાય છે.
12.260.9
शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते ।
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम् ॥ १२.२६०.९ ॥
શરીરને નગર કહે છે; બુદ્ધિને તેની સ્વામિની માનવામાં આવે છે. ત્યાં શરીરમાં રહેલી બુદ્ધિનો અર્થચિંતક મન કહેવાય છે.
12.260.10
इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः ।
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा।
तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः ॥ १२.२६०.१० ॥
ઇન્દ્રિયો નગરના લોકો છે; તેમના માટે જ મહાન પ્રયત્ન છે. ત્યાં તમ અને રજ નામના બે ભયંકર દોષ છે. તેમના માટે જ નગરજનો નગરના સ્વામીઓ સાથે જીવે છે.
12.260.11
अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः ।
तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते ॥ १२.२६०.११ ॥
દ્વાર વિના, એ જ વસ્તુ માટે બે દોષ જીવે છે. ત્યાં બુદ્ધિ ખરેખર દુર્ધર્ષ છે; મનને તેનું સાધર્મ્ય કહેવાય છે.
12.260.12
पौराश्चापि मनस्तृप्तास्तेषामपि चला स्थितिः ।
यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति ॥ १२.२६०.१२ ॥
નગરજનો પણ મનથી તૃપ્ત થાય છે; તેમની સ્થિતિ પણ ચંચળ છે. જે વસ્તુ માટે બુદ્ધિ આસક્ત રહે છે, એ જ અનર્થ નીચે પાડે છે.
12.260.13
पौरमन्त्रवियुक्तायाः सोऽर्थः संसीदति क्रमात् ।
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति ॥ १२.२६०.१३ ॥
પૌરોની મંત્રણાથી વિખૂટા પડેલાનો તે હેતુ ક્રમશઃ તૂટી પડે છે; જે હેતુ માટે તે અલગ મન લગાવે છે, તે મન પણ ઢીલું પડે છે.
12.260.14
पृथग्भूतं मनो बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ।
तत्रैनं विकृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते ॥ १२.२६०.१४ ॥
બુદ્ધિથી અલગ થયેલું મન માત્ર મન જ રહે છે; ત્યાં આ વિકૃત અને શૂન્ય થાય છે, અને રજોગુણ તેને ઘેરી લે છે.
12.260.15
तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ।
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति ॥ १२.२६०.१५ ॥
તે મન રજોગુણ સાથે જોડાઈને મૈત્રી કરે છે; અને તે પૌર જનને લઈને રજોગુણને સોંપી દે છે.