ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.260
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.260.1
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः ।
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिवेषणः ॥ १२.२६०.१ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਸੰਚਯ ਤੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਾਣ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
12.260.2
तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम् ।
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान् ॥ १२.२६०.२ ॥
ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ ਅਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਉਸਦਾ ਸਿੰਚਣ। ਈਰਖਾ ਉਸਦੇ ਪੱਤੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
12.260.3
संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुरः ।
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिरनुवेष्टितः ॥ १२.२६०.३ ॥
ਮੋਹ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭੈ ਉਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਹਨ। ਮੋਹਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.260.4
उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः ।
आयतैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम् ॥ १२.२६०.४ ॥
ਬਹੁਤ ਲਾਲਚੀ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ। ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇੜ੍ਹ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.260.5
यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति ।
गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः ॥ १२.२६०.५ ॥
ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਫੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
12.260.6
संरोहत्यकृतप्रज्ञः ससत्वो हन्ति पादपम् ।
स तमेवाहतो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम् ॥ १२.२६०.६ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾਧਾ ਰੋਗੀ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ।
12.260.7
तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्भियते बलात् ।
योगप्रसादात्कृतिना साम्येन परमासिना ॥ १२.२६०.७ ॥
ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਨਿਪੁੰਨ ਪੁਰਸ਼ ਸਮਤਾ ਦੀ ਪਰਮ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.260.8
एवं यो वेद कामस्य केवलं परिसर्पणम् ।
एतच्च कामशास्त्रस्य सुदुःखान्यतिवर्तते ॥ १२.२६०.८ ॥
ਕਾਮ ਦੇ ਕੇਵਲ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਕਾਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ — ਉਹ ਅਤਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.260.9
शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते ।
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम् ॥ १२.२६०.९ ॥
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਗਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਉਸਦੀ ਸਵਾਮਿਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਚਿੰਤਕ ਮਨ ਹੈ।
12.260.10
इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः ।
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा।
तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः ॥ १२.२६०.१० ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵੱਡਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤਮ ਅਤੇ ਰਜ ਨਾਮਕ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਗਰਵਾਸੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.260.11
अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः ।
तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते ॥ १२.२६०.११ ॥
ਬਿਨਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ, ਉਸੇ ਵਸਤੂ ਲਈ ਦੋ ਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.260.12
पौराश्चापि मनस्तृप्तास्तेषामपि चला स्थितिः ।
यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति ॥ १२.२६०.१२ ॥
ਨਗਰਵਾਸੀ ਵੀ ਮਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਨਰਥ ਹੇਠਾਂ ਡੇਗਦਾ ਹੈ।
12.260.13
पौरमन्त्रवियुक्तायाः सोऽर्थः संसीदति क्रमात् ।
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति ॥ १२.२६०.१३ ॥
ਪੌਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਉਹ ਮਕਸਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਮਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵੀ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.260.14
पृथग्भूतं मनो बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ।
तत्रैनं विकृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते ॥ १२.२६०.१४ ॥
ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.260.15
तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ।
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति ॥ १२.२६०.१५ ॥
ਉਹ ਮਨ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪੌਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।