महाभारत · अध्याय 12.260
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.260.1
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः ।
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिवेषणः ॥ १२.२६०.१ ॥
हृदयात कामाचा एक विचित्र वृक्ष आहे, जो मोहाच्या संचयातून उत्पन्न होतो. क्रोध आणि मान हे त्याचे महान खोड आहे; जाणून घेण्याची इच्छा त्याला वेढून आहे.
12.260.2
तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम् ।
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान् ॥ १२.२६०.२ ॥
त्याचा आधार अज्ञान आहे आणि प्रमाद हे त्याचे सिंचन आहे. मत्सर ही त्याची पाने; पूर्वीच्या दुष्कर्मांच्या सारांनी ते समृद्ध आहे.
12.260.3
संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुरः ।
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिरनुवेष्टितः ॥ १२.२६०.३ ॥
मोह आणि चिंता या त्याच्या फांद्या, शोक हे त्याचे उपफांद्या आणि भय हे त्याचे कोंब आहेत. मोहक तृष्णांच्या वेलींनी ते वेढलेले आहे.
12.260.4
उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः ।
आयतैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम् ॥ १२.२६०.४ ॥
अत्यंत लोभी लोक त्या महावृक्षाची सेवा करतात, त्याच्या फळाची इच्छा धरून. फळ देणाऱ्या त्या वृक्षाला लांब पाशांनी वेढून ते बांधतात.
12.260.5
यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति ।
गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः ॥ १२.२६०.५ ॥
जो त्या पाशांना वश करून त्या वृक्षाला उपटून टाकतो, तो दुःखांच्या अंतापर्यंत पोहोचतो; म्हातारपण आणि मृत्यू या दोहोंच्या अंतालाही पोहोचतो.
12.260.6
संरोहत्यकृतप्रज्ञः ससत्वो हन्ति पादपम् ।
स तमेवाहतो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम् ॥ १२.२६०.६ ॥
ज्याची प्रज्ञा परिपक्व नाही तो पुन्हा फुटतो, जीवनशक्तीने त्या वृक्षावर घाव घालतो; पण घायाळ होऊन तोच पुन्हा त्या वृक्षाला मारतो, जसे विष गिळलेला रोगी विषानेच मरतो.
12.260.7
तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्भियते बलात् ।
योगप्रसादात्कृतिना साम्येन परमासिना ॥ १२.२६०.७ ॥
त्याच्या मुळाचा पाठलाग करणारा बलाने त्याचे मूळ उपटून टाकतो; योगाच्या प्रसादाने, कुशल पुरुष समत्वरूपी परम तलवारीने असे करतो.
12.260.8
एवं यो वेद कामस्य केवलं परिसर्पणम् ।
एतच्च कामशास्त्रस्य सुदुःखान्यतिवर्तते ॥ १२.२६०.८ ॥
कामाचा केवळ पसरणारा स्वभाव असा जाणणारा — हेच कामशास्त्राचे सार — अत्यंत दुःखे ओलांडून जातो.
12.260.9
शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते ।
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम् ॥ १२.२६०.९ ॥
शरीराला नगर म्हणतात; बुद्धी तिची स्वामिनी मानली जाते. तेथे शरीरात असलेल्या बुद्धीचा विषयचिंतक म्हणजे मन.
12.260.10
इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः ।
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा।
तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः ॥ १२.२६०.१० ॥
इंद्रिये हे नगरातील लोक; त्यांच्यासाठीच मोठा प्रयत्न. तेथे तम आणि रज नावाचे दोन भयंकर दोष आहेत. त्यांच्यासाठीच नगरवासी नगराधिपतींसह उपजीविका करतात.
12.260.11
अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः ।
तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते ॥ १२.२६०.११ ॥
दाराविना, त्याच एका वस्तूसाठी दोन दोष उपजीविका करतात. तेथे बुद्धी खरोखर दुर्धर्ष आहे; मनाला तिचे साधर्म्य म्हटले जाते.
12.260.12
पौराश्चापि मनस्तृप्तास्तेषामपि चला स्थितिः ।
यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति ॥ १२.२६०.१२ ॥
नगरवासीही मनाने तृप्त होतात; त्यांची स्थितीही चंचल असते. ज्या वस्तूसाठी बुद्धी आसक्त राहते, तोच अनर्थ खाली पाडतो.
12.260.13
पौरमन्त्रवियुक्तायाः सोऽर्थः संसीदति क्रमात् ।
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति ॥ १२.२६०.१३ ॥
पौरांच्या मंत्रणेपासून वियुक्त झालेल्याचा तो हेतू हळूहळू ढासळतो; ज्या हेतूसाठी तो वेगळे मन लावतो, ते मनही खचते.
12.260.14
पृथग्भूतं मनो बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ।
तत्रैनं विकृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते ॥ १२.२६०.१४ ॥
बुद्धीपासून वेगळे झालेले मन केवळ मनच राहते; तेथे हा विकृत व शून्य होतो, आणि रजोगुण त्याला वेढतो.
12.260.15
तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ।
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति ॥ १२.२६०.१५ ॥
ते मन रजोगुणाशी संगत करून मैत्री करते; आणि त्या पौर जनांना घेऊन रजोगुणाच्या हाती देते.