મહાભારત · અધ્યાય 12.261
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.261.1
भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ ॥ १२.२६१.१ ॥
ભીષ્મ બોલ્યા: હે પુત્ર, ભૂતોના ગુણોની ગણના ફરી સાંભળ. દ્વૈપાયનના મુખેથી પરમ આનંદથી મેં સાંભળેલી, હે નિષ્પાપ.
12.261.2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ १२.२६१.२ ॥
ભીષ્મ બોલ્યા: પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન, ધૂમપ્રિય ભગવાને કહ્યું. તેથી હે પુત્ર, હું પણ ફરી દૃષ્ટાંત સાથે કહીશ.
12.261.3
भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ १२.२६१.३ ॥
પૃથ્વીના ગુણો: સ્થિરતા, ભારેપણું, કઠિનતા, ઉત્પાદક સ્વભાવ, ગંધ, ભાર, શક્તિ, સંઘાત, સ્થાપના અને ધારણ.
12.261.4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥ १२.२६१.४ ॥
પાણીના ગુણો: શીતળતા, રસ, ભીનાશ, પ્રવાહિતા, સ્નેહ અને સૌમ્યતા; જીભને ભીની કરવી, એ જ રીતે ભૌમ પદાર્થોને પકાવવા.
12.261.5
अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता ॥ १२.२६१.५ ॥
અગ્નિના ગુણો: દુર્ધર્ષતા, જ્યોતિ, તાપ, પાક, પ્રકાશ, શુચિતા, રંગ, લઘુતા, તીક્ષ્ણતા અને સતત ઊર્ધ્વગામિતા.
12.261.6
वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः ॥ १२.२६१.६ ॥
વાયુના ગુણો: અનિયમિત સ્પર્શ, વાદનું સ્થાન, સ્વતંત્રતા, બળ, શીઘ્રતા, મોક્ષ, કર્મ, ચેષ્ટાનો સ્વભાવ અને ઉત્પત્તિ.
12.261.7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ १२.२६१.७ ॥
આકાશનો ગુણ શબ્દ છે; વ્યાપકતા અને છિદ્રતા પણ. આશ્રયહીન, આલંબનહીન, અવ્યક્ત અને અવિકારિતા.
12.261.8
अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः ॥ १२.२६१.८ ॥
અપ્રતિઘાતિતા, શ્રોત્રત્વ અને વિવરો પણ. પંચમહાભૂતોથી વિભાવિત આ પચાસ ગુણ કહેવાયા છે.
12.261.9
फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ १२.२६१.९ ॥
ફળપ્રાપ્તિ, વ્યક્તિ, વિસર્ગ, કલ્પના, ક્ષમા, સત્-અસત્ અને ચંચળતા પણ - મનના આ નવ ગુણ.
12.261.10
इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः ॥ १२.२६१.१० ॥
ઇષ્ટ-અનિષ્ટની વિપત્તિ, વ્યવસાય, સમાધિતા, સંશય અને પ્રતિપત્તિ - બુદ્ધિના આ પાંચ ગુણ જાણવામાં આવ્યા છે.
12.261.11
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ १२.२६१.११ ॥
પંચગુણ બુદ્ધિ કેવી રીતે? પાંચ ઇન્દ્રિયોના ગુણ કેવા? પિતામહ, આ સર્વ સૂક્ષ્મ જ્ઞાન મને કહો.
12.261.12
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै ।
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान्।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा ।
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥ १२.२६१.१२ ॥
સાઠ ભૂતગુણ કહે છે - ભૂતોમાં આસક્ત, પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન, નિત્ય આસક્ત અને અક્ષરથી સર્જાયેલા. પુત્ર, અહીં તેમને નિત્ય કહેવામાં આવતા નથી.
12.261.13
तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त ।
मनागतं वै तव संप्रतीह।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं ।
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥ १२.२६१.१३ ॥
પુત્રચિંતાથી વ્યાકુળ એ છે; તે કહેવાયું. હવે અહીં તારા માટે થોડું ભવિષ્ય આવ્યું છે. ભૂતોનો અર્થપૂર્ણ સ્વભાવ પામીને, ભૂતોના પ્રભાવથી શાંત બુદ્ધિવાળો થા.