महाभारत · अध्याय 12.261
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.261.1
भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ ॥ १२.२६१.१ ॥
भीष्म बोले: हे पुत्र, अब फिर से भूतों के गुणों की गणना सुनो, जिसे मैंने द्वैपायन के मुख से परम प्रसन्नता के साथ सुना था, हे निष्पाप।
12.261.2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ १२.२६१.२ ॥
भीष्म बोले: जो दीप्त अग्नि के समान हैं, उन धूमप्रिय भगवान ने कहा। अतः हे पुत्र, मैं भी फिर से उदाहरण सहित बताऊँगा।
12.261.3
भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ १२.२६१.३ ॥
पृथ्वी के गुण हैं: स्थिरता, भारीपन, कठोरता, उत्पादन की प्रकृति, गंध, भार, शक्ति, संघटन, स्थापना और धारण।
12.261.4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥ १२.२६१.४ ॥
जल के गुण हैं: शीतलता, रस, आर्द्रता, द्रवत्व, स्नेह और सौम्यता; जिह्वा को गीला करना, और इसी प्रकार पार्थिव वस्तुओं का पकाना।
12.261.5
अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता ॥ १२.२६१.५ ॥
अग्नि के गुण हैं: दुर्धर्षता, ज्योति, ताप, पाक, प्रकाश, शौच, राग, लघुता, तीक्ष्णता, और सदा ऊपर की ओर गति।
12.261.6
वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः ॥ १२.२६१.६ ॥
वायु के गुण हैं: अनियमित स्पर्श, वाणी का स्थान, स्वतंत्रता, बल, शीघ्रता, मोक्ष, कर्म, चेष्टा की प्रकृति और उत्पत्ति।
12.261.7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ १२.२६१.७ ॥
आकाश का गुण शब्द है, व्यापकता और छिद्रता भी। आश्रयहीन, अवलम्बरहित, अव्यक्त और अविकारिता भी (आकाश के गुण हैं)।
12.261.8
अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः ॥ १२.२६१.८ ॥
अप्रतिघातिता और श्रोत्रत्व तथा छिद्र भी (आकाश के गुण हैं)। पाँच भूतों से विभावित ये पचास गुण कहे गए हैं।
12.261.9
फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ १२.२६१.९ ॥
फल की प्राप्ति, व्यक्ति, विसर्ग, कल्पना, क्षमा, सत्-असत् का विवेक और चंचलता भी - मन के ये नौ गुण हैं।
12.261.10
इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः ॥ १२.२६१.१० ॥
इष्ट-अनिष्ट की विपत्ति, व्यवसाय, समाधिता, संशय और प्रतिपत्ति - बुद्धि के ये पाँच गुण जाने गए हैं।
12.261.11
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ १२.२६१.११ ॥
पाँच गुणों वाली बुद्धि कैसे है और पाँच इंद्रियों के गुण कैसे हैं? हे पितामह, यह सब सूक्ष्म ज्ञान मुझे बताइए।
12.261.12
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै ।
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान्।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा ।
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥ १२.२६१.१२ ॥
वे साठ भूतगुणों को कहते हैं - जो भूतों से जुड़े हैं, प्रकृति से उत्पन्न हैं, नित्य जुड़े हुए हैं और अक्षर से रचे गए हैं। हे पुत्र, इन्हें यहाँ नित्य नहीं कहते।
12.261.13
तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त ।
मनागतं वै तव संप्रतीह।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं ।
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥ १२.२६१.१३ ॥
वह पुत्र-चिंता से व्याकुल है, जैसा कहा गया। अभी तुम्हारे लिए यहाँ कुछ अनागत है। सब भूतों के अर्थ को पाकर, भूतों के प्रभाव से शांत बुद्धि वाले बनो।