महाभारत · अध्याय 12.261
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.261.1
भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ ॥ १२.२६१.१ ॥
भीष्म म्हणाले: हे पुत्रा, भूतांच्या गुणसंख्येचे वर्णन पुन्हा ऐक. द्वैपायनांच्या मुखातून परम आनंदाने मी ऐकलेले, हे निष्पापा.
12.261.2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ १२.२६१.२ ॥
भीष्म म्हणाले: प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, धूमप्रिय भगवान बोलले. म्हणून हे पुत्रा, मीही पुन्हा उदाहरणासह सांगेन.
12.261.3
भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ १२.२६१.३ ॥
पृथ्वीचे गुण: स्थिरता, जडपणा, कठोरता, उत्पादक स्वभाव, गंध, भार, शक्ती, संघात, स्थापना आणि धारणा.
12.261.4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥ १२.२६१.४ ॥
पाण्याचे गुण: शीतलता, रस, ओलसरपणा, द्रवत्व, स्नेह आणि सौम्यता; जीभ ओलसर करणे, तसेच पार्थिव पदार्थ शिजवणे.
12.261.5
अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता ॥ १२.२६१.५ ॥
अग्नीचे गुण: दुर्धर्षता, ज्योती, ताप, पाक, प्रकाश, शुचिता, रंग, लघुता, तीक्ष्णता आणि सतत ऊर्ध्वगामिता.
12.261.6
वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः ॥ १२.२६१.६ ॥
वायूचे गुण: अनियमित स्पर्श, वादाचे स्थान, स्वातंत्र्य, बल, शीघ्रता, मोक्ष, कर्म, चेष्टेचा स्वभाव आणि उत्पत्ती.
12.261.7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ १२.२६१.७ ॥
आकाशाचा गुण शब्द; व्यापकता आणि छिद्रता देखील. आश्रयहीन, आधारहीन, अव्यक्त आणि अविकारित्व.
12.261.8
अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः ॥ १२.२६१.८ ॥
अप्रतिघातिता, श्रोत्रत्व आणि विवरे देखील. पंचमहाभूतांनी विभावित हे पन्नास गुण सांगितले आहेत.
12.261.9
फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ १२.२६१.९ ॥
फलप्राप्ती, व्यक्ती, विसर्ग, कल्पना, क्षमा, सत्-असत् आणि चंचलताही - मनाचे हे नऊ गुण.
12.261.10
इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः ॥ १२.२६१.१० ॥
इष्टानिष्टांची विपत्ती, व्यवसाय, समाधिता, संशय आणि प्रतिपत्ती - बुद्धीचे हे पाच गुण जाणले जातात.
12.261.11
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ १२.२६१.११ ॥
पाच गुणांची बुद्धी कशी? पाच इंद्रियांचे गुण कसे? पितामह, हे सर्व सूक्ष्म ज्ञान मला सांगा.
12.261.12
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै ।
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान्।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा ।
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥ १२.२६१.१२ ॥
साठ भूतगुण म्हणतात - जे भूतांशी जोडलेले, प्रकृतीतून उत्पन्न झालेले, नित्य जोडलेले आणि अक्षराने निर्माण केलेले. पुत्रा, येथे त्यांना नित्य म्हणत नाहीत.
12.261.13
तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त ।
मनागतं वै तव संप्रतीह।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं ।
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥ १२.२६१.१३ ॥
पुत्रचिंतेने व्याकूळ झालेले ते; ते सांगितले गेले. आता येथे तुझ्यासाठी थोडे भविष्य आले आहे. सर्व भूतांचा अर्थ प्राप्त करून, भूतांच्या प्रभावाने शांत बुद्धीचा हो.