ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.261
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.261.1
भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ ॥ १२.२६१.१ ॥
ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਫਿਰ ਸੁਣ। ਦਵੈਪਾਯਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਪਰਮ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼।
12.261.2
दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ १२.२६१.२ ॥
ਭੀਸ਼ਮ ਬੋਲੇ: ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੀ ਫਿਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਹਿਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.261.3
भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ १२.२६१.३ ॥
ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ: ਸਥਿਰਤਾ, ਭਾਰੀਪਨ, ਕਠੋਰਤਾ, ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਗੰਧ, ਭਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸੰਘਾਤ, ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾ।
12.261.4
अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा ॥ १२.२६१.४ ॥
ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੁਣ: ਠੰਢਕ, ਰਸ, ਗਿੱਲਾਪਨ, ਤਰਲਤਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ; ਜੀਭ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣਾ।
12.261.5
अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता ॥ १२.२६१.५ ॥
ਅੱਗ ਦੇ ਗੁਣ: ਦੁਰਧਰਸ਼ਤਾ, ਜੋਤ, ਤਪਸ਼, ਪਕਾਉਣਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਰੰਗ, ਹਲਕਾਪਨ, ਤਿੱਖਾਪਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ।
12.261.6
वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः ॥ १२.२६१.६ ॥
ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ: ਅਨਿਯਮਿਤ ਛੋਹ, ਬੋਲ ਦਾ ਥਾਂ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਬਲ, ਤੇਜ਼ੀ, ਮੁਕਤੀ, ਕਰਮ, ਹਰਕਤ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ।
12.261.7
आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ १२.२६१.७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਛਿਦ੍ਰਤਾ ਵੀ। ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰੀ ਹੋਣਾ।
12.261.8
अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः ॥ १२.२६१.८ ॥
ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤਿਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਰਤਾ ਤੇ ਛੇਕ ਵੀ। ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਵਿਤ ਇਹ ਪੰਜਾਹ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.261.9
फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ १२.२६१.९ ॥
ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਵਿਸਰਗ, ਕਲਪਨਾ, ਖਿਮਾ, ਸਤ-ਅਸਤ ਅਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਵੀ - ਮਨ ਦੇ ਇਹ ਨੌਂ ਗੁਣ ਹਨ।
12.261.10
इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः ॥ १२.२६१.१० ॥
ਇਸ਼ਟ-ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਵਿਪਤਾ, ਵਿਉਸਾਇ, ਸਮਾਧਿਤਾ, ਸੰਸ਼ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪੱਤੀ - ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੁਣ ਜਾਣੇ ਗਏ ਹਨ।
12.261.11
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ १२.२६१.११ ॥
ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਪਿਤਾਮਹ, ਇਹ ਸਭ ਸੂਖਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.261.12
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै ।
भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान्।
नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा ।
न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥ १२.२६१.१२ ॥
ਸੱਠ ਭੂਤ-ਗੁਣ ਆਖਦੇ ਹਨ - ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਤੋਂ ਰਚੇ ਗਏ। ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।
12.261.13
तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त ।
मनागतं वै तव संप्रतीह।
भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं ।
भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥ १२.२६१.१३ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਉਹ ਹੈ; ਉਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਵਿੱਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾ।