મહાભારત · અધ્યાય 12.264
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.264.1
विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा तमेवावर्जिता तदा ॥ १२.२६४.१ ॥
દુઃખ દબાવીને તે વિશાળ નેત્રોવાળી અબલા ત્યારે પોતે જ હાથ જોડીને તેમને નમીને બોલી.
12.264.2
त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर ।
रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी ॥ १२.२६४.२ ॥
હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા વડે સર્જાયેલી મારા જેવી સ્ત્રી ક્રૂર કર્મો માટે, સર્વ પ્રાણીઓ માટે ભયંકર થઈને કેવી રીતે જન્મે?
12.264.3
विभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे ।
त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वरचक्षुषा ॥ १२.२६४.३ ॥
હું અધર્મથી ડરું છું; મને ધર્મ્ય કર્મ આદેશ આપો. ભયભીત મને કલ્યાણકારી, ઈશ્વરી દૃષ્ટિથી જુઓ.
12.264.4
बालान्वृद्धान्वयस्थांश्च न हरेयमनागसः ।
प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ १२.२६४.४ ॥
હું બાળકો, વૃદ્ધો, મધ્યવયના લોકો અને નિર્દોષ પ્રાણીઓને હરણ ન કરું. હે પ્રાણીઓના ઈશ, તમને નમસ્કાર; મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
12.264.5
प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितृनपि ।
अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेभ्यो विभेम्यहम् ॥ १२.२६४.५ ॥
પ્રિય પુત્રો, મિત્રો, ભાઈઓ, માતાઓ અને પિતાઓ પણ મૃત્યુ પામીને જો મને શાપ આપશે, તો હું તેમનાથી ડરું છું.
12.264.6
कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः ।
तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता ॥ १२.२६४.६ ॥
દીનજનોના આંસુથી ભીંજાયેલો શાપ મને સદા માટે બાળશે. તેમનાથી અતિ ભયભીત થઈને હું તમારા શરણે આવી છું.
12.264.7
यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः ।
प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ १२.२६४.७ ॥
હે દેવ, યમના ભવનમાં પાપકર્મીઓ નીચે પાડવામાં આવે છે. હે વરદાતા, હું તમને પ્રાર્થના કરું છું; હે પ્રભુ, મારા પર કૃપા કરો.
12.264.8
एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ।
इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं महेश्वर ॥ १२.२६४.८ ॥
હે લોકપિતામહ, હું તમારી પાસેથી આ જ ઇચ્છું છું. તમારી કૃપાથી હું તપ કરવાની ઇચ્છા રાખું છું, હે મહેશ્વર.
12.264.9
त्वं हिं संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय ॥ १२.२६४.९ ॥
તને મેં ક્રોધથી સંહારની બુદ્ધિથી વિચાર્યું હતું. તેથી તું બધી પ્રજાઓનો સંહાર કર; વિચાર ન કર.
12.264.10
एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा ।
क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे ॥ १२.२६४.१० ॥
આ નિશ્ચયથી એમ જ થશે, બીજી રીતે નહીં. હે નિર્દોષ અંગવાળી, મેં કહ્યું તેમ મારા વચન પ્રમાણે કર, હે નિષ્પાપ.
12.264.11
एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ।
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥ १२.२६४.११ ॥
હે મહાબાહુ, શત્રુનગરોના વિજેતા, આ રીતે કહેવાયું છતાં મૃત્યુ કંઈ બોલી નહીં; તે નમ્રતાથી ભગવાન તરફ મુખ રાખીને ઊભી રહી.
12.264.12
पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ।
तूष्णीमासीत्ततो देवो लोकानामीश्वरेश्वरः ॥ १२.२६४.१२ ॥
વારંવાર કહેવા છતાં તે ભામિની જીવ વગરની હોય તેમ મૌન રહી. ત્યારે લોકોના ઈશ્વરોના ઈશ્વર દેવ મૌન રહ્યા.
12.264.13
प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि ।
स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत ॥ १२.२६४.१३ ॥
બ્રહ્મા પોતાની અંદર જ પોતે શાંત થયા. લોકોના સ્વામી હસતાં હસતાં સર્વ લોકો તરફ જોવા લાગ્યા.
12.264.14
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति नःश्रुतम् ॥ १२.२६४.१४ ॥
તે અપરાજિત ભગવાનનો ક્રોધ શાંત થયો ત્યારે તે કન્યા તેમની પાસેથી ચાલી ગઈ એવું અમે સાંભળ્યું છે.
12.264.15
अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात् ॥ १२.२६४.१५ ॥
હે રાજેન્દ્ર! પ્રજાસંહાર માટે સંમતિ આપ્યા વિના ખસી જઈને, જાણે ઉતાવળે હોય તેમ, ત્યારે મૃત્યુ ધેનુક પાસે ગયું.
12.264.16
सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् ।
समा ह्येकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च ॥ १२.२६४.१६ ॥
ત્યાં તે દેવીએ અતિ કઠિન પરમ તપ કર્યું. એક પગ પર ઊભી રહી, દસ પદ્મ અને પાંચ (વર્ષ) સુધી.
12.264.17
तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् ।
पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १२.२६४.१७ ॥
ત્યાં તે આ રીતે અતિ કઠિન તપ કરી રહી હતી ત્યારે મહાતેજસ્વી બ્રહ્માએ ફરી આ વચન કહ્યું.
12.264.18
कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा ।
तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा ॥ १२.२६४.१८ ॥
હે મૃત્યુ! મારું વચન પાળ, તેને અવગણીને ઝડપથી. હે તાત, એ જ રીતે એક પગ પર વધુ સાત (વર્ષ) સુધી તે ઊભી રહી.
12.264.19
तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद ।
भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ॥ १२.२६४.१९ ॥
તે છ, પાંચ અને બે પદ્મકાળ સુધી ઊભી રહી. હે માનદ, હે તાત, તે ફરી દસ હજાર પદ્મકાળ હરણો સાથે વિચરી.
12.264.20
द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते ।
पुनरेव ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम् ॥ १२.२६४.२० ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, બે અયુત વર્ષ સુધી તે માત્ર વાયુનો આહાર કરતી રહી. હે મહામતિ, હે રાજન, પછી તેણે ઉત્તમ મૌન ધારણ કર્યું.
12.264.21
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ।
ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम ॥ १२.२६४.२१ ॥
પાણીમાં સાત હજાર વર્ષ અને એક વર્ષ વીત્યા, હે પાર્થિવ. પછી તે કન્યા કૌશિકી નદી તરફ ગઈ, હે નૃપસત્તમ.
12.264.22
तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ।
ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम् ॥ १२.२६४.२२ ॥
ત્યાં વાયુ અને જળનો આહાર કરીને તેણે ફરી નિયમ પાળ્યો. પછી, હે મહાભાગા, તે ગંગા તરફ અને કેવળ મેરુ તરફ ગઈ.
12.264.23
तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया ।
ततो हिमवतो मूर्ध्निं यत्र देवाः समीजिरे ॥ १२.२६४.२३ ॥
લાકડાના ટુકડાની જેમ નિશ્ચલ થઈને તે ઊભી રહી, પ્રજાઓના હિતની કામનાથી. પછી હિમાલયના શિખર પર, જ્યાં દેવો એકત્ર થયા હતા.
12.264.24
तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमचरत्तपः ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः ॥ १२.२६४.२४ ॥
ત્યાં, હે રાજેન્દ્ર, તેણે એક અંગૂઠા પર ઊભા રહીને નિખર્વ સંખ્યા સુધી તપ કર્યું. ઊભી રહીને તેણે પ્રયત્નપૂર્વક પિતામહને પ્રસન્ન કર્યા.
12.264.25
ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रपितामहः ।
किमिदं वर्तसे पुत्रि क्रियतां मम तद्वचः ॥ १२.२६४.२५ ॥
ત્યારે લોકોના પ્રપિતામહે ત્યાં તેને કહ્યું, "પુત્રી, તું આ શું કરે છે? મારું તે વચન પાળ."
12.264.26
ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ।
न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाऽहं प्रसादये ॥ १२.२६४.२६ ॥
પછી મૃત્યુએ ફરી ભગવાન પિતામહને કહ્યું, "હે દેવ, હું પ્રજાનું હરણ નહીં કરું; હું ફરી તમને પ્રસન્ન કરું છું."
12.264.27
तामधर्मभयाद्भीतां पुनरेव प्रयाचतीम् ।
तदाऽब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः ॥ १२.२६४.२७ ॥
અધર્મના ભયથી ડરેલી, ફરી યાચના કરતી તેને ત્યારે દેવદેવે પોતાની વાણી રોકીને આ કહ્યું.
12.264.28
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे ।
मयाऽप्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन ॥ १२.२६४.२८ ॥
"હે મૃત્યુ, તને અધર્મ નથી; હે શુભે, આ પ્રજાને રોક. મેં કહેલું પણ ખોટું થાય, હે ભદ્રે; અહીં કંઈ નહીં થાય."
12.264.29
धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति ।
अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा ॥ १२.२६४.२९ ॥
"સનાતન ધર્મ અહીં જ તારામાં પ્રવેશ કરશે; હું અને દેવો હંમેશાં તારા હિતમાં તત્પર છીએ."
12.264.30
इमन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम् ।
न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः ॥ १२.२६४.३० ॥
"તને બીજી મનની ઇચ્છિત વસ્તુ પણ આપું છું: રોગથી પીડિત પ્રજા દોષને કારણે તારી પાસે નહીં જાય."
12.264.31
पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि ।
स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम् ॥ १२.२६४.३१ ॥
પુરુષોમાં રૂપથી તું પુરુષ થઈશ, સ્ત્રીઓમાં સ્ત્રીરૂપિણી, અને તૃતીય પ્રકૃતિમાં નપુંસક.
12.264.32
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह ।
पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम् ॥ १२.२६४.३२ ॥
હે મહારાજ, એમ કહેવાયેલી તેણીએ હાથ જોડીને ફરી તે મહાત્મા, અવ્યય દેવેશને કહ્યું — "ના".
12.264.33
तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् ।
अधर्मस्ते न भविता यथा ध्यास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२६४.३३ ॥
ત્યારે દેવે તેને કહ્યું — "હે મૃત્યુ, માનવોનો સંહાર કર; હે શુભે, જેમ હું ધારીશ તેમ તને અધર્મ નહીં લાગે."
12.264.34
त्वं हि शक्ता च युक्ता च पूर्वोत्पन्ना च भामिनि ।
अनुशिष्टा च निर्दोषा तस्मात्त्वं कुरु मे मतम् ॥ १२.२६४.३४ ॥
તું શક્ત છે, યોગ્ય છે, પહેલાં જન્મેલી છે, હે ભામિની; શિક્ષિત અને નિર્દોષ છે; તેથી મારો અભિપ્રાય પૂર્ણ કર.
12.264.35
यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं ।
ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात्।
ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः ।
प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो ॥ १२.२६४.३५ ॥
પડેલા આંસુનાં બિંદુઓ મેં જોયાં; હાથ વડે ઝીલાયેલા — તે પહેલાં; તે રોગો, ભયાનક રૂપવાળા, યોગ્ય સમય આવ્યે માણસોને પીડશે, હે મૃત્યુ.
12.264.36
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः।
एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमोघो ।
न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥ १२.२६४.३६ ॥
સર્વ પ્રાણીઓના અંતકાળે તું કામ અને ક્રોધને સાથે જોડજે; આ રીતે અમોઘ ધર્મ તારી પાસે આવશે, અને સમાન વર્તનવાળી તને અધર્મ નહીં મળે.
12.264.37
एवं धर्मं पालयिष्यस्यथो त्वं ।
न चात्मानं मञ्जयिष्यस्यधर्मे।
तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं ।
सा त्वं साधो संहरस्वेह जन्तून् ॥ १२.२६४.३७ ॥
આ રીતે તું ધર્મનું પાલન કરીશ, અને અધર્મમાં પોતાને ડુબાડીશ નહિ. તેથી આવેલી કામનાને સ્વીકાર. હે સાધો, અહીં પ્રાણીઓનો સંહાર કર.
12.264.38
सा वै तदा मृत्युसंज्ञा कृतास्त्री ।
शापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम्।
अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ प्राप्य नित्यं निहन्ति ॥ १२.२६४.३८ ॥
ત્યારે મૃત્યુ નામની, શસ્ત્રધારી તે સ્ત્રી શાપથી ડરીને બોલી, 'ઠીક છે.' અને પછી પ્રાણીઓના અંતકાળે કામ અને ક્રોધ મેળવીને તે હંમેશાં પ્રાણોનો નાશ કરે છે.
12.264.39
मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्चुपाता ।
मनुष्याणां युज्यते यैः शरीरम्।
सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते ।
तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या ॥ १२.२६४.३९ ॥
મૃત્યુના તે રોગો અને ઘોડા પરથી પડવા જેવા આઘાતો, જેનાથી મનુષ્યનું શરીર જોડાય છે, તે બધા પ્રાણીઓના પ્રાણાંતે આવે છે. તેથી બુદ્ધિથી સમજીને શોક ન કર.
12.264.40
सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव।
एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ता देववद्राजसिंह ॥ १२.२६४.४० ॥
બધા દેવો પણ પ્રાણીઓના પ્રાણાંતે જઈને પાછા ફરે છે; તે જ રીતે. આ રીતે બધા મનુષ્યો પ્રાણાંતે જઈને દેવોની જેમ ચાલ્યા જાય છે, હે રાજસિંહ.
12.264.41
वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः ।
सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः।
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते ।
तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ १२.२६४.४१ ॥
વાયુ ભયંકર છે, ભયંકર ગર્જના કરનાર અને મહાબળવાન છે. તે સર્વ પ્રાણીઓનો પ્રાણ-સ્વરૂપ છે. દેહધારીઓના દેહપાત પછી તેમનું પાછું આવવું થતું નથી. તેથી વાયુ દેવોના દેવ અને શ્રેષ્ઠ છે.
12.264.42
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः ।
सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः।
तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह ।
पुत्रः स्वर्गं प्राप्यते मोदते हे ॥ १२.२६४.४२ ॥
સર્વ દેવો મર્ત્ય નામથી વિશિષ્ટ છે અને સર્વ મર્ત્ય દેવ નામથી વિશિષ્ટ છે. તેથી હે રાજસિંહ, પુત્ર માટે શોક ન કર. પુત્ર સ્વર્ગ પામીને આનંદ કરે છે.
12.264.43
एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां ।
प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत्।
तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः ।
प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून् ॥ १२.२६४.४३ ॥
આ રીતે દેવો દ્વારા સર્જાયેલું મૃત્યુ, કાળ આવ્યે પ્રજાઓને યથાવત્ હરે છે. તેના રોગો અને આંસુઓ પણ છે. કાળ આવ્યે તે અહીં જીવોને હરે છે.