महाभारत · अध्याय 12.264
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.264.1
विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा तमेवावर्जिता तदा ॥ १२.२६४.१ ॥
दुःख आवरून ती विशाल नेत्रांची अबला हात जोडून, नमस्कार करीत त्यांना म्हणाली.
12.264.2
त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर ।
रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी ॥ १२.२६४.२ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, तुमच्याकडून निर्माण झालेली माझ्यासारखी स्त्री क्रूर कर्मासाठी, सर्व प्राण्यांना भयंकर होऊन कशी जन्म घेईल?
12.264.3
विभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे ।
त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वरचक्षुषा ॥ १२.२६४.३ ॥
मला अधर्माची भीती वाटते; मला धर्म्य कर्म सांगा. भीत झालेल्या मला कल्याणकारी, ईश्वरी दृष्टीने पहा.
12.264.4
बालान्वृद्धान्वयस्थांश्च न हरेयमनागसः ।
प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ १२.२६४.४ ॥
मी बालके, वृद्ध, मध्यमवयीन आणि निरपराध प्राण्यांना हरण करू नये. हे प्राण्यांच्या ईश्वरा, तुला नमस्कार; माझ्यावर प्रसन्न हो.
12.264.5
प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितृनपि ।
अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेभ्यो विभेम्यहम् ॥ १२.२६४.५ ॥
प्रिय पुत्र, मित्र, बंधू, माता व पिता मेलेले असून जर ते मला शाप देतील, तर मी त्यांना भितो.
12.264.6
कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः ।
तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता ॥ १२.२६४.६ ॥
दीनांच्या अश्रूंनी भिजलेला शाप मला शाश्वत काळ जाळील. त्यांना मी फार भिऊन तुझ्या शरणी आले आहे.
12.264.7
यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः ।
प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ १२.२६४.७ ॥
हे देवा, यमाच्या भवनात पापकर्मी लोक खाली पाडले जातात. हे वरदा, मी तुझी प्रार्थना करतो; हे प्रभो, माझ्यावर कृपा कर.
12.264.8
एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ।
इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं महेश्वर ॥ १२.२६४.८ ॥
हे लोकपितामहा, मी तुझ्याकडे हेच इच्छितो. तुझ्या कृपेने मला तप करण्याची इच्छा आहे, हे महेश्वरा.
12.264.9
त्वं हिं संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय ॥ १२.२६४.९ ॥
तुझा मी रागाने संहाराच्या बुद्धीने विचार केला होता. म्हणून तू सर्व प्रजांचा संहार कर; विचार करू नकोस.
12.264.10
एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा ।
क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे ॥ १२.२६४.१० ॥
हे निश्चितच असेच होईल, अन्यथा नाही. हे निर्दोष अंगी, मी सांगितल्याप्रमाणे माझ्या वचनानुसार कर, हे निष्पापे.
12.264.11
एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ।
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥ १२.२६४.११ ॥
हे महाबाहो, शत्रुनगरे जिंकणाऱ्या, असे सांगितल्यावरही मृत्यू बोलली नाही; ती विनम्रपणे भगवंताकडे तोंड करून उभी राहिली.
12.264.12
पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ।
तूष्णीमासीत्ततो देवो लोकानामीश्वरेश्वरः ॥ १२.२६४.१२ ॥
वारंवार सांगितले तरी ती भामिनी निर्जीवासारखी गप्प राहिली. तेव्हा लोकांच्या ईश्वरांचा ईश्वर देव गप्प राहिला.
12.264.13
प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि ।
स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत ॥ १२.२६४.१३ ॥
ब्रह्मदेव स्वतःमध्येच स्वतः शांत झाले. लोकांचे स्वामी हसत सर्व लोकांकडे पाहू लागले.
12.264.14
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति नःश्रुतम् ॥ १२.२६४.१४ ॥
त्या अपराजित भगवंतांचा क्रोध शांत झाल्यावर ती कन्या त्यांच्या समीपातून निघून गेली, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.264.15
अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात् ॥ १२.२६४.१५ ॥
हे राजेंद्रा! प्रजासंहाराला संमती न देता दूर सरून, जणू घाईने, तेव्हा मृत्यू धेनुकाकडे गेला.
12.264.16
सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् ।
समा ह्येकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च ॥ १२.२६४.१६ ॥
तेथे त्या देवीने अत्यंत कठीण परम तपश्चर्या केली. एका पायावर उभी राहिली, दहा पद्मे आणि पाच (वर्षे) इतका काळ.
12.264.17
तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् ।
पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १२.२६४.१७ ॥
तेथे ती अशी अत्यंत कठीण तपश्चर्या करत असता महातेजस्वी ब्रह्मदेवांनी पुन्हा हे वचन सांगितले.
12.264.18
कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा ।
तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा ॥ १२.२६४.१८ ॥
हे मृत्यू! माझे वचन पाळ, ते दुर्लक्षित करून त्वरेने. हे वत्से, याप्रमाणेच एका पायावर आणखी सात (वर्षे) ती उभी राहिली.
12.264.19
तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद ।
भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ॥ १२.२६४.१९ ॥
ती सहा, पाच आणि दोन पद्मकाळांपर्यंत उभी राहिली. हे मानदा, हे तात, ती पुन्हा दहा हजार पद्मकाळ हरिणांसह विहरली.
12.264.20
द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते ।
पुनरेव ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम् ॥ १२.२६४.२० ॥
हे नरश्रेष्ठा, दोन अयुत वर्षे ती केवळ वायू सेवन करून राहिली. हे महामते, हे राजा, नंतर तिने उत्तम मौन धारण केले.
12.264.21
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ।
ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम ॥ १२.२६४.२१ ॥
पाण्यात सात हजार वर्षे आणि एक वर्ष गेले, हे पार्थिवा. मग ती कन्या कौशिकी नदीकडे गेली, हे नृपश्रेष्ठा.
12.264.22
तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ।
ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम् ॥ १२.२६४.२२ ॥
तेथे वायू व पाणी आहार करून तिने पुन्हा नियम पाळला. मग, हे महाभागे, ती गंगेकडे आणि केवळ मेरूकडे गेली.
12.264.23
तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया ।
ततो हिमवतो मूर्ध्निं यत्र देवाः समीजिरे ॥ १२.२६४.२३ ॥
लाकडाच्या ओंडक्याप्रमाणे निश्चल होऊन ती उभी राहिली, प्रजांच्या हितकामनेने. मग हिमालयाच्या शिखरावर, जिथे देव एकत्र जमले होते.
12.264.24
तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमचरत्तपः ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः ॥ १२.२६४.२४ ॥
तेथे, हे राजेंद्रा, तिने एका अंगठ्यावर उभे राहून निखर्व संख्येपर्यंत तप केले. उभी राहून तिने प्रयत्नपूर्वक पितामहांना संतुष्ट केले.
12.264.25
ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रपितामहः ।
किमिदं वर्तसे पुत्रि क्रियतां मम तद्वचः ॥ १२.२६४.२५ ॥
तेव्हा लोकांचे प्रपितामह तिथे तिला म्हणाले, "कन्ये, तू हे काय करत आहेस? माझे ते वचन पाळ."
12.264.26
ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ।
न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाऽहं प्रसादये ॥ १२.२६४.२६ ॥
तेव्हा मृत्यू पुन्हा भगवान पितामहांना म्हणाली, "हे देवा, मी प्रजांचे हरण करणार नाही; मी तुम्हाला पुन्हा प्रसन्न करते."
12.264.27
तामधर्मभयाद्भीतां पुनरेव प्रयाचतीम् ।
तदाऽब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः ॥ १२.२६४.२७ ॥
अधर्माच्या भयाने भयभीत होऊन पुन्हा याचना करणाऱ्या तिला तेव्हा देवदेवांनी आपले बोलणे आवरून हे सांगितले.
12.264.28
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे ।
मयाऽप्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन ॥ १२.२६४.२८ ॥
"हे मृत्यू, तुला अधर्म नाही; हे शुभे, या प्रजांना आवर. मी जे सांगितले तेही खोटे ठरो, हे भद्रे; इथे काहीच घडणार नाही."
12.264.29
धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति ।
अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा ॥ १२.२६४.२९ ॥
"सनातन धर्म येथेच तुझ्यात प्रवेश करेल; मी आणि देव सदैव तुझ्या हितात तत्पर असतो."
12.264.30
इमन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम् ।
न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः ॥ १२.२६४.३० ॥
"तुला आणखी एक इच्छित वरदानही देतो: रोगांनी पीडलेल्या प्रजा दोषामुळे तुझ्याकडे जाणार नाहीत."
12.264.31
पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि ।
स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम् ॥ १२.२६४.३१ ॥
पुरुषांमध्ये रूपाने तू पुरुष होशील, स्त्रियांमध्ये स्त्रीरूपिणी होशील आणि तृतीयांमध्ये नपुंसक होशील.
12.264.32
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह ।
पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम् ॥ १२.२६४.३२ ॥
हे महाराजा, असे सांगितल्यावर तिने हात जोडून पुन्हा त्या महात्म्याला, अव्यय देवेशाला म्हटले — "नको".
12.264.33
तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् ।
अधर्मस्ते न भविता यथा ध्यास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२६४.३३ ॥
तेव्हा देव तिला म्हणाला — "हे मृत्यू, मानवांचा संहार कर; हे शुभे, मी जसे ध्यान करीन, तसे तुला अधर्म होणार नाही."
12.264.34
त्वं हि शक्ता च युक्ता च पूर्वोत्पन्ना च भामिनि ।
अनुशिष्टा च निर्दोषा तस्मात्त्वं कुरु मे मतम् ॥ १२.२६४.३४ ॥
तू सामर्थ्यवान, योग्य, आधी जन्मलेली आहेस, हे भामिनी; शिकलेली आणि निर्दोष आहेस; म्हणून माझे मत पूर्ण कर.
12.264.35
यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं ।
ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात्।
ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः ।
प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो ॥ १२.२६४.३५ ॥
खाली पडलेले अश्रूबिंदू मी पाहिले; हातांनी धरलेले — ते आधी; ते रोग, भयंकर रूपाचे, योग्य वेळ आल्यावर मानवांना पीडा देतील, हे मृत्यू.
12.264.36
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः।
एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमोघो ।
न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥ १२.२६४.३६ ॥
सर्व प्राण्यांच्या अंतकाळी तू काम आणि क्रोध एकत्र जोडशील; अशा प्रकारे अमोघ धर्म तुझ्याकडे येईल, आणि समान वर्तनामुळे तुला अधर्म मिळणार नाही.
12.264.37
एवं धर्मं पालयिष्यस्यथो त्वं ।
न चात्मानं मञ्जयिष्यस्यधर्मे।
तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं ।
सा त्वं साधो संहरस्वेह जन्तून् ॥ १२.२६४.३७ ॥
अशा प्रकारे तू धर्माचे पालन करशील, आणि अधर्मात स्वतःला बुडवणार नाहीस. म्हणून आलेली इच्छा स्वीकार. हे साधो, येथे प्राण्यांचा संहार कर.
12.264.38
सा वै तदा मृत्युसंज्ञा कृतास्त्री ।
शापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम्।
अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ प्राप्य नित्यं निहन्ति ॥ १२.२६४.३८ ॥
तेव्हा मृत्यू नावाची, शस्त्रधारी ती स्त्री शापामुळे घाबरून म्हणाली, 'ठीक आहे.' आणि मग प्राण्यांच्या अंतकाळी काम व क्रोध मिळवून ती नेहमी प्राण हरण करते.
12.264.39
मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्चुपाता ।
मनुष्याणां युज्यते यैः शरीरम्।
सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते ।
तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या ॥ १२.२६४.३९ ॥
मृत्यूचे ते रोग आणि घोड्यावरून पडण्यासारखे आघात, ज्यांनी मनुष्याचे शरीर जोडले जाते, ते सर्व प्राण्यांच्या प्राणांतिक क्षणी येतात. म्हणून बुद्धीने जाणून शोक करू नकोस.
12.264.40
सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव।
एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ता देववद्राजसिंह ॥ १२.२६४.४० ॥
सर्व देवसुद्धा प्राण्यांच्या प्राणांतिक क्षणी जाऊन परत येतात; तसेच. अशाप्रकारे सर्व मानव प्राणांतिक क्षणी जाऊन देवांसारखे निघून जातात, हे राजसिंहा.
12.264.41
वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः ।
सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः।
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते ।
तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ १२.२६४.४१ ॥
वायू भयंकर आहे, भयंकर गर्जना करणारा आणि महापराक्रमी आहे. तो सर्व प्राण्यांचा प्राणरूप आहे. देहधारींचा देहपात झाल्यावर त्यांचे परत येणे होत नाही. म्हणून वायू देवांचा देव आणि श्रेष्ठ आहे.
12.264.42
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः ।
सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः।
तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह ।
पुत्रः स्वर्गं प्राप्यते मोदते हे ॥ १२.२६४.४२ ॥
सर्व देव मर्त्य नावाने विशिष्ट आहेत आणि सर्व मर्त्य देव नावाने विशिष्ट आहेत. म्हणून हे राजसिंहा, पुत्राबद्दल शोक करू नकोस. पुत्र स्वर्ग प्राप्त करून आनंदित होतो.
12.264.43
एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां ।
प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत्।
तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः ।
प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून् ॥ १२.२६४.४३ ॥
अशा प्रकारे देवांनी निर्माण केलेला मृत्यू, काळ आल्यावर प्रजांना यथायोग्य हरण करतो. त्याचे रोग आणि अश्रूही आहेत. काळ आल्यावर तो येथे प्राण्यांना हरण करतो.