മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.264
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.264.1
विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा तमेवावर्जिता तदा ॥ १२.२६४.१ ॥
ദുഃഖം അടക്കി ആ വിശാലനേത്രയായ അബല അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി അദ്ദേഹത്തെ വണങ്ങിക്കൊണ്ട് സ്വയം സംസാരിച്ചു.
12.264.2
त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर ।
रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी ॥ १२.२६४.२ ॥
സംസാരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, നിന്നാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട എന്നെപ്പോലെയുള്ള സ്ത്രീ ക്രൂരകർമ്മത്തിനായി, സർവ്വപ്രാണികൾക്കും ഭയങ്കരിയായി എങ്ങനെ ജനിക്കും?
12.264.3
विभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे ।
त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वरचक्षुषा ॥ १२.२६४.३ ॥
അധർമ്മത്തെ ഞാൻ ഭയക്കുന്നു; എനിക്ക് ധർമ്മ്യമായ കർമ്മം ഉപദേശിക്കൂ. ഭയന്ന എന്നെ ശിവകരവും ഈശ്വരദൃഷ്ടിയുമായ കണ്ണുകൊണ്ട് നോക്കൂ.
12.264.4
बालान्वृद्धान्वयस्थांश्च न हरेयमनागसः ।
प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे ॥ १२.२६४.४ ॥
കുട്ടികളെയും വൃദ്ധരെയും മധ്യവയസ്കരെയും നിരപരാധികളായ ജീവികളെയും ഞാൻ ഹരിക്കരുത്. ജീവികളുടെ ഈശ്വരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; എന്നോടു പ്രസാദിക്കണമേ.
12.264.5
प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितृनपि ।
अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेभ्यो विभेम्यहम् ॥ १२.२६४.५ ॥
പ്രിയരായ പുത്രന്മാരും സ്നേഹിതരും സഹോദരന്മാരും അമ്മമാരും അച്ഛന്മാരും മരിച്ചു എന്നെ ശപിച്ചാൽ, അവരെ ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു.
12.264.6
कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः ।
तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता ॥ १२.२६४.६ ॥
ദീനരുടെ കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞ ശാപം എന്നെ എന്നേക്കും ദഹിപ്പിക്കും. അവരെ അതിയായി ഭയന്ന് ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു.
12.264.7
यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः ।
प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ १२.२६४.७ ॥
ദേവാ, യമന്റെ ഭവനത്തിൽ പാപകർമ്മികൾ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. വരദാനായവനേ, നിന്നോട് ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു; പ്രഭോ, എന്നോട് കൃപ ചെയ്യേണമേ.
12.264.8
एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ।
इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं महेश्वर ॥ १२.२६४.८ ॥
ലോകപിതാമഹാ, ഇതുതന്നെയാണ് ഞാൻ നിന്നോട് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. നിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ തപസ്സു ചെയ്യാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു, മഹേശ്വരാ.
12.264.9
त्वं हिं संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय ॥ १२.२६४.९ ॥
നിന്നെ ഞാൻ കോപത്തോടെ സംഹാരബുദ്ധിയോടെ ചിന്തിച്ചു. അതിനാൽ എല്ലാ പ്രജകളെയും സംഹരിക്കുക; സംശയിക്കരുത്.
12.264.10
एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा ।
क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे ॥ १२.२६४.१० ॥
ഇത് തീർച്ചയായും ഇങ്ങനെത്തന്നെ സംഭവിക്കും; മറ്റൊന്നല്ല. കുറ്റമറ്റ അവയവങ്ങളുള്ളവളേ, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് ചെയ്യുക, പാപരഹിതേ.
12.264.11
एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ।
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥ १२.२६४.११ ॥
മഹാബാഹോ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിച്ചവനേ, ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടിട്ടും മൃത്യു സംസാരിച്ചില്ല; വിനയത്തോടെ ഭഗവാനു നേരെ മുഖം തിരിച്ച് നിന്നു.
12.264.12
पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ।
तूष्णीमासीत्ततो देवो लोकानामीश्वरेश्वरः ॥ १२.२६४.१२ ॥
വീണ്ടും വീണ്ടും പറയപ്പെട്ടിട്ടും ആ ഭാമിനി ജീവനില്ലാത്തവളെപ്പോലെ മൗനമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാർക്കെല്ലാം ഈശ്വരനായ ദേവൻ മൗനമായി.
12.264.13
प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि ।
स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत ॥ १२.२६४.१३ ॥
ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം തന്നിൽത്തന്നെ ശാന്തനായി. ലോകങ്ങളുടെ അധിപൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് സകല ലോകങ്ങളെയും നോക്കി.
12.264.14
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति नःश्रुतम् ॥ १२.२६४.१४ ॥
ആ അപരാജിതനായ ഭഗവാന്റെ കോപം ശമിച്ചപ്പോൾ ആ കന്യക അവന്റെ സമീപത്തുനിന്നു പോയി എന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു.
12.264.15
अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात् ॥ १२.२६४.१५ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ! പ്രജാസംഹാരത്തിന് സമ്മതം നൽകാതെ പിന്മാറി, തിടുക്കത്തിലെന്നപോലെ മൃത്യു അപ്പോൾ ധേനുകന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു.
12.264.16
सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् ।
समा ह्येकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च ॥ १२.२६४.१६ ॥
അവിടെ ആ ദേവി അത്യന്തം കഠിനമായ പരമതപസ്സ് ചെയ്തു. ഒരു കാലിൽ നിന്നു, പത്ത് പദ്മങ്ങളും അഞ്ചും (വർഷങ്ങൾ) കാലം.
12.264.17
तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् ।
पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १२.२६४.१७ ॥
അവിടെ അവൾ ഇങ്ങനെ അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സ് ചെയ്യുമ്പോൾ, മഹാതേജസ്വിയായ ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ഈ വാക്ക് പറഞ്ഞു.
12.264.18
कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा ।
तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा ॥ १२.२६४.१८ ॥
ഹേ മൃത്യോ! എന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കൂ, അതിനെ അവഗണിച്ച് വേഗം. പ്രിയേ, അങ്ങനെതന്നെ ഒരു കാലിൽ ഏഴ് (വർഷങ്ങൾ) കൂടി അവൾ നിന്നു.
12.264.19
तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद ।
भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ॥ १२.२६४.१९ ॥
അവൾ ആറ്, അഞ്ച്, രണ്ട് പത്മകാലങ്ങൾ നിന്നു. ഓ മാനദാ, പ്രിയനേ, പിന്നെയും പതിനായിരം പത്മകാലങ്ങൾ അവൾ മാൻകളോടൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചു.
12.264.20
द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते ।
पुनरेव ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम् ॥ १२.२६४.२० ॥
നരശ്രേഷ്ഠാ, രണ്ട് പതിനായിരം വർഷം അവൾ വായു മാത്രം ആഹാരമാക്കി. ഓ മഹാമതേ, രാജാവേ, പിന്നെ അവൾ ഉത്തമമായ മൗനം സ്വീകരിച്ചു.
12.264.21
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ।
ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम ॥ १२.२६४.२१ ॥
വെള്ളത്തിൽ ഏഴായിരം വർഷവും ഒന്നും കഴിഞ്ഞു, ഓ പാർത്ഥിവാ. പിന്നീട് ആ കന്യക കൗശികി നദിയിലേക്കു പോയി, ഓ നൃപസത്തമാ.
12.264.22
तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ।
ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम् ॥ १२.२६४.२२ ॥
അവിടെ വായുവും വെള്ളവും ആഹാരമാക്കി അവൾ വീണ്ടും നിയമം പാലിച്ചു. പിന്നെ, ഓ മഹാഭാഗേ, അവൾ ഗംഗയിലേക്കും മേരുവിലേക്കും മാത്രം പോയി.
12.264.23
तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया ।
ततो हिमवतो मूर्ध्निं यत्र देवाः समीजिरे ॥ १२.२६४.२३ ॥
മരക്കഷണം പോലെ ചലനമറ്റ് അവൾ നിന്നു, ജീവികളുടെ ക്ഷേമം കാംക്ഷിച്ച്. പിന്നെ ഹിമവാന്റെ ശിഖരത്തിൽ, ദേവന്മാർ ഒത്തുകൂടിയ ഇടത്ത്.
12.264.24
तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमचरत्तपः ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः ॥ १२.२६४.२४ ॥
അവിടെ, ഓ രാജേന്ദ്രാ, അവൾ ഒരു കാൽവിരലിൽ നിന്ന് നിഖർവ സംഖ്യവരെ തപസ്സു ചെയ്തു. നിന്നുകൊണ്ട് അവൾ പ്രയത്നത്താൽ പിതാമഹനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു.
12.264.25
ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रपितामहः ।
किमिदं वर्तसे पुत्रि क्रियतां मम तद्वचः ॥ १२.२६४.२५ ॥
അപ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ പ്രപിതാമഹൻ അവിടെവെച്ച് അവളോടു പറഞ്ഞു: "മകളേ, നീ ഇതെന്തു ചെയ്യുന്നു? എന്റെ ആ വാക്ക് പാലിക്കുക."
12.264.26
ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ।
न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाऽहं प्रसादये ॥ १२.२६४.२६ ॥
അപ്പോൾ മൃത്യു വീണ്ടും ഭഗവാനായ പിതാമഹനോടു പറഞ്ഞു: "ദേവാ, ഞാൻ പ്രജകളെ കൊണ്ടുപോകില്ല; ഞാൻ വീണ്ടും നിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു."
12.264.27
तामधर्मभयाद्भीतां पुनरेव प्रयाचतीम् ।
तदाऽब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः ॥ १२.२६४.२७ ॥
അധർമഭയത്താൽ ഭയന്ന്, വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന അവളോടു, അപ്പോൾ ദേവദേവൻ തന്റെ വാക്ക് അടക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
12.264.28
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे ।
मयाऽप्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन ॥ १२.२६४.२८ ॥
"മൃത്യോ, നിനക്ക് അധർമമില്ല; ശുഭേ, ഈ പ്രജകളെ അടക്കുക. ഞാൻ പറഞ്ഞതും വ്യാജമാകട്ടെ, ഭദ്രേ; ഇവിടെ ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല."
12.264.29
धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति ।
अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा ॥ १२.२६४.२९ ॥
"സനാതനധർമം ഇവിടെ തന്നെ നിന്നിൽ പ്രവേശിക്കും; ഞാനും ദേവന്മാരും എപ്പോഴും നിന്റെ ഹിതത്തിൽ വ്യാപൃതരാണ്."
12.264.30
इमन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम् ।
न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः ॥ १२.२६४.३० ॥
"നിനക്ക് മറ്റൊരു ഇഷ്ടവും, മനസ്സിനു വേണ്ടതും ഞാൻ നൽകുന്നു: രോഗപീഡിതരായ പ്രജകൾ കുറ്റം കൊണ്ട് നിന്റെ അടുക്കൽ പോകില്ല."
12.264.31
पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि ।
स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम् ॥ १२.२६४.३१ ॥
പുരുഷന്മാരിൽ രൂപത്താൽ നീ പുരുഷനാകും; സ്ത്രീകളിൽ സ്ത്രീരൂപിണിയാകും; മൂന്നാംലിംഗക്കാരിൽ നപുംസകമാകും.
12.264.32
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह ।
पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम् ॥ १२.२६४.३२ ॥
മഹാരാജാവേ, ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടവൾ കൈകൂപ്പി വീണ്ടും ആ മഹാത്മാവിനോട്, അവ്യയനായ ദേവേശനോട്, "വേണ്ട" എന്ന് പറഞ്ഞു.
12.264.33
तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् ।
अधर्मस्ते न भविता यथा ध्यास्याम्यहं शुभे ॥ १२.२६४.३३ ॥
അപ്പോൾ ദേവൻ അവളോട് പറഞ്ഞു — "ഓ മൃത്യൂ, മനുഷ്യരെ സംഹരിക്കൂ; ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നതുപോലെ, ഓ ശുഭേ, നിനക്ക് അധർമ്മം ഉണ്ടാകില്ല."
12.264.34
त्वं हि शक्ता च युक्ता च पूर्वोत्पन्ना च भामिनि ।
अनुशिष्टा च निर्दोषा तस्मात्त्वं कुरु मे मतम् ॥ १२.२६४.३४ ॥
നീ ശക്തയും യോഗ്യയും, മുമ്പേ ജനിച്ചവളും, ഓ ഭാമിനീ; അനുശാസിക്കപ്പെട്ടവളും കുറ്റമറ്റവളും; അതിനാൽ എന്റെ ഇഷ്ടം നിറവേറ്റുക.
12.264.35
यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं ।
ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात्।
ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः ।
प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो ॥ १२.२६४.३५ ॥
വീണ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഞാൻ കണ്ടു; കൈകളിൽ പിടിക്കപ്പെട്ടവ — അവ മുമ്പ്; ആ രോഗങ്ങൾ, ഭയങ്കര രൂപമുള്ളവ, ഉചിതകാലം വരുമ്പോൾ മനുഷ്യരെ പീഡിപ്പിക്കും, ഓ മൃത്യൂ.
12.264.36
सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः।
एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमोघो ।
न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥ १२.२६४.३६ ॥
എല്ലാ ജീവികളുടെയും അന്ത്യകാലത്ത് നീ കാമവും ക്രോധവും ഒന്നിച്ചു ചേർക്കുക; ഇങ്ങനെ അമോഘമായ ധർമ്മം നിന്നെ വരും, സമവൃത്തിയുള്ള നിനക്ക് അധർമ്മം ലഭിക്കില്ല.
12.264.37
एवं धर्मं पालयिष्यस्यथो त्वं ।
न चात्मानं मञ्जयिष्यस्यधर्मे।
तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं ।
सा त्वं साधो संहरस्वेह जन्तून् ॥ १२.२६४.३७ ॥
ഇങ്ങനെ നീ ധർമ്മം പാലിക്കും; അധർമ്മത്തിൽ നിന്നെ മുക്കിക്കളയുകയുമില്ല. അതിനാൽ വന്നെത്തിയ ആഗ്രഹത്തെ സ്വീകരിക്കുക. ഹേ സാധോ, ഇവിടെ ജീവികളെ സംഹരിക്കുക.
12.264.38
सा वै तदा मृत्युसंज्ञा कृतास्त्री ।
शापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम्।
अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले ।
कामक्रोधौ प्राप्य नित्यं निहन्ति ॥ १२.२६४.३८ ॥
അപ്പോൾ മൃത്യു എന്ന പേരുള്ള, ആയുധമേന്തിയ ആ സ്ത്രീ ശാപം മൂലം ഭയന്ന് 'ശരി' എന്ന് അവനോട് പറഞ്ഞു. പിന്നെ ജീവികളുടെ അന്ത്യകാലത്ത് കാമവും ക്രോധവും ലഭിച്ച് അവൾ എപ്പോഴും പ്രാണങ്ങളെ ഹരിക്കുന്നു.
12.264.39
मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्चुपाता ।
मनुष्याणां युज्यते यैः शरीरम्।
सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते ।
तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या ॥ १२.२६४.३९ ॥
മൃത്യുവിന്റെ ആ രോഗങ്ങളും കുതിരയിൽ നിന്നുള്ള വീഴ്ചകൾ പോലുള്ള ആഘാതങ്ങളും, അവയാൽ മനുഷ്യശരീരം ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; അവ എല്ലാ ജീവികൾക്കും പ്രാണാന്ത്യത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനാൽ ബുദ്ധികൊണ്ട് അറിഞ്ഞ് ദുഃഖിക്കരുത്.
12.264.40
सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव।
एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते ।
गत्वा वृत्ता देववद्राजसिंह ॥ १२.२६४.४० ॥
എല്ലാ ദേവന്മാരും ജീവികളുടെ പ്രാണാന്ത്യസമയത്ത് പോയി തിരികെ വരുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ. ഇങ്ങനെ എല്ലാ മനുഷ്യരും പ്രാണാന്ത്യസമയത്ത് പോയി ദേവന്മാരെപ്പോലെ കടന്നുപോകുന്നു, രാജസിംഹാ.
12.264.41
वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः ।
सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः।
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते ।
तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ १२.२६४.४१ ॥
വായു ഭയങ്കരനാണ്, ഭയങ്കര ഗർജ്ജനമുള്ളവനാണ്, മഹാശക്തനാണ്. അവൻ സകല ജീവികളുടെയും പ്രാണരൂപമാണ്. ദേഹധാരികൾക്ക് ദേഹപാതത്തിൽ മടങ്ങിവരവില്ല. അതിനാൽ വായു ദേവന്മാരുടെ ദേവനും ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്.
12.264.42
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः ।
सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः।
तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह ।
पुत्रः स्वर्गं प्राप्यते मोदते हे ॥ १२.२६४.४२ ॥
സകല ദേവന്മാരും മർത്യനാമത്താൽ വിശിഷ്ടരാണ്; സകല മർത്യരും ദേവനാമത്താൽ വിശിഷ്ടരാണ്. അതിനാൽ, രാജസിംഹമേ, പുത്രനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്. പുത്രൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്നു.
12.264.43
एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां ।
प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत्।
तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः ।
प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून् ॥ १२.२६४.४३ ॥
ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിച്ച മൃത്യു, കാലം വന്നപ്പോൾ പ്രജകളെ യഥാവിധി കൊണ്ടുപോകുന്നു. അതിന് രോഗങ്ങളും കണ്ണീരുമുണ്ട്. കാലം വന്നപ്പോൾ അത് ഇവിടെ ജീവികളെ അപഹരിക്കുന്നു.