મહાભારત · અધ્યાય 12.265
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.265.1
इमे वै मानसाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः ।
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.१ ॥
આ બધા મનના સંશયો ધર્મ વિષે છે. આ ધર્મ શું છે, ધર્મ ક્યાંથી આવે છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.265.2
धर्मस्त्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोपि वा भवेत् ।
उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.२ ॥
આ ધર્મ અહીંના પ્રયોજન માટે છે કે પરલોકનું પ્રયોજન પણ હોઈ શકે? અથવા ધર્મ બંને લોકનું પ્રયોજન છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.265.3
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।
चतुर्थमर्थमप्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥ १२.२६५.३ ॥
સદાચાર, સ્મૃતિ અને વેદ — આ ધર્મનાં ત્રણ લક્ષણો છે. જ્ઞાની લોકો ચોથા લક્ષણ તરીકે અર્થને પણ ધર્મનું લક્ષણ કહે છે.
12.265.4
अविध्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युप्तमूषरे ।
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ॥ १२.२६५.४ ॥
વિધિ વડે નિર્દેશિત ન હોય એવાં કર્મો લોકો ઉજ્જડ ભૂમિમાં વાવેલા બીજની જેમ કરે છે. લોકવ્યવહાર માટે જ અહીં ધર્મનો નિયમ બનાવાયો છે.
12.265.5
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ।
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.२६५.५ ॥
જે સૂક્ષ્મ ધર્મ પામતો નથી, તે પાપી પાપમાં જ આસક્ત થાય છે, જોકે ધર્મ આ લોક અને પરલોક બંનેમાં સુખફળ આપે છે.
12.265.6
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ।
अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित्।
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य चावसेत् ॥ १२.२६५.६ ॥
પાપ કરનારા કેટલાક લોકો આપત્તિમાં પણ પાપથી મુક્ત થતા નથી. ધર્મજ્ઞ પુરુષ નિંદા કરનાર થતો નથી. ધર્મનો આધાર પોતાનું આચરણ છે; તેનો જ આશ્રય લઈને રહેવું જોઈએ.
12.265.7
यथाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः ।
रमते निर्हरस्तेनः परवित्तमराजके ॥ १२.२६५.७ ॥
અધર્મમાં ડૂબેલો ચોર ધન હરી લે છે; રાજાવિહોણા દેશમાં લૂંટારો પારકા ધનમાં આનંદ માણે છે.
12.265.8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ।
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥ १२.२६५.८ ॥
તેનું ધન બીજાઓ હરી લે ત્યારે તે રાજાને ઇચ્છે છે; ત્યારે જેઓ પોતાના ધનથી સંતુષ્ટ છે તેમની તે ઇચ્છા કરે છે.
12.265.9
अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः ।
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति ॥ १२.२६५.९ ॥
નિર્ભય અને શુદ્ધ માણસ શંકા વગર રાજદ્વારે આવે છે; કારણ કે તે પોતાના અંતરાત્મામાં કોઈ દુરાચાર જોતો નથી.
12.265.10
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२६५.१० ॥
સત્યનું વચન ઉત્તમ છે; સત્યથી ચઢિયાતું કંઈ નથી. સત્યથી જ સર્વ ધારણ થાય છે; સર્વ સત્યમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.265.11
अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा मिथःकृतम् ।
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः ॥ १२.२६५.११ ॥
પાપ કરનારા ક્રૂર લોકો પણ પરસ્પર કરેલા સત્યનું પાલન કરીને, દ્રોહ અને વિવાદ વગર વર્તે છે; તેના જ આશ્રયે તેઓ જીવે છે.
12.265.12
ते चेन्मिथ्या धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ।
न हर्तव्यं परधनमिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.२६५.१२ ॥
તેઓ જો ખોટી પ્રતિજ્ઞા કરે તો નિઃસંદેહ નાશ પામશે. પારકું ધન હરણ ન કરવું, એમ ધર્મજ્ઞો જાણે છે.
12.265.13
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् ।
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते ॥ १२.२६५.१३ ॥
બળવાન લોકો દુર્બળોએ ચલાવેલા તે (આચરણ)ને, જ્યારે તેમને પોતાને જ તે ગમે છે ત્યારે, ભાગ્યની નબળાઈ માને છે.
12.265.14
न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोपि वा ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन ॥ १२.२६५.१४ ॥
બળવાન લોકો પણ સદા સંપૂર્ણ નથી હોતા, કે સુખી પણ નથી હોતા. તેથી તારી બુદ્ધિ ક્યારેય કપટ તરફ ન વળવી જોઈએ.
12.265.15
असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः ।
अकिंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत् ॥ १२.२६५.१५ ॥
કોઈનું જરાય અહિત ન કરનારને દુષ્ટો, ચોરો કે રાજાથી ભય નથી હોતો. તેણે નિર્ભય અને શુદ્ધ થઈને રહેવું.
12.265.16
सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् ।
बहुधाऽऽचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति ॥ १२.२६५.१६ ॥
ગામમાં પેઠેલા હરણની જેમ ચોર ચારે બાજુથી શંકા કરે છે. અનેક પ્રકારે કરેલું પાપ તે બીજાઓમાં જ જુએ છે.
12.265.17
मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा ।
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति ॥ १२.२६५.१७ ॥
આનંદિત અને શુદ્ધ માણસ સદા નિર્ભયપણે સર્વત્ર ફરે છે; પોતાનું કોઈ દુરાચરણ તે બીજાઓમાં જોતો નથી.
12.265.18
दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः ।
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.१८ ॥
"દાન આપવું જોઈએ" એ ધર્મ છે એવું પ્રાણીઓના હિતમાં રત લોકોએ કહ્યું છે. ધનવાન લોકો તેને કૃપણોએ ચલાવેલું માને છે.
12.265.19
यदा नियतिकार्पण्यमथैपामव रोचते ।
धनवन्तोपि नात्यन्तं भवन्ति सुखिनोपि वा ॥ १२.२६५.१९ ॥
જ્યારે તેમને નિયતિથી આવેલી કૃપણતા ગમવા લાગે છે, ત્યારે ધનવાન પણ સંપૂર્ણપણે સુખી થતા નથી.
12.265.20
यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः ॥ १२.२६५.२० ॥
બીજાઓએ કરેલું જે કર્મ માણસ પોતાના માટે ઇચ્છતો નથી, તે પોતાને અપ્રિય છે એમ જાણીને બીજાઓ પ્રત્યે ન કરવું.
12.265.21
योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति ।
यदन्यस्य ततः कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः ॥ १२.२६५.२१ ॥
જે બીજાની સ્ત્રીનો ઉપપતિ છે, તે કોને શું કહેવા યોગ્ય છે? જે બીજા સાથે કરે, તે પોતે પણ સહન ન કરે એવો મારો મત છે.
12.265.22
जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥ १२.२६५.२२ ॥
જે પોતે જીવવા ઇચ્છે છે, તે બીજાને કેમ મારે? પોતાના માટે જે ઇચ્છે છે, તે જ બીજા માટે પણ વિચારવું.
12.265.23
अतिरिक्तः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् ।
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.२३ ॥
જેની પાસે વધારો હોય તેણે ભોગસામગ્રી નિર્ધનોમાં વહેંચવી. આ કારણથી વિધાતાએ વ્યાજે ધીરાણની પ્રથા પ્રવર્તાવી.
12.265.24
यस्मिंस्तु देवाः समये सन्तिष्ठेरंस्तथा भवेत् ।
अथ चेल्लोभसमये स्थितिर्धर्मोऽपि शोभना ॥ १२.२६५.२४ ॥
જેમાં દેવતાઓ પણ યોગ્ય સમયે સ્થિર રહે, તેવું તે થાય. અને જો લોભના સમયમાં પણ સ્થિતિ ટકે, તો ધર્મ પણ શોભાયમાન છે.
12.265.25
सर्वं प्रियाभ्युपगतं पुण्यमाहुर्मनीषिणः ।
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर ॥ १२.२६५.२५ ॥
બુદ્ધિમાન લોકો પ્રિય રીતે સ્વીકારાયેલા સર્વને પુણ્ય કહે છે. હે યુધિષ્ઠિર, ધર્મ અને અધર્મના આ લક્ષણ-નિર્દેશને જુઓ.
12.265.26
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा ।
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम् ॥ १२.२६५.२६ ॥
સજ્જનોનું આ ઉત્તમ આચરણ, પૂર્વે વિધાતાએ લોકસંગ્રહ સાથે જોડાયેલું અને સૂક્ષ્મ ધર્મ-અર્થમાં નિયત કરીને વિહિત કર્યું હતું.
12.265.27
धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कथंचन ॥ १२.२६५.२७ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ધર્મનું આ લક્ષણ તને કહેવાયું. તેથી કોઈ પણ રીતે તારી બુદ્ધિ વક્રતા તરફ ન જાય.