ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.265
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.265.1
इमे वै मानसाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः ।
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.१ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.265.2
धर्मस्त्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोपि वा भवेत् ।
उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.२ ॥
ਕੀ ਇਹ ਧਰਮ ਇੱਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.265.3
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।
चतुर्थमर्थमप्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥ १२.२६५.३ ॥
ਸਦਾਚਾਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵੇਦ — ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਚੌਥੇ ਲੱਛਣ ਵਜੋਂ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.265.4
अविध्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युप्तमूषरे ।
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ॥ १२.२६५.४ ॥
ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਦੱਸੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.265.5
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ।
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.२६५.५ ॥
ਜੋ ਸੂਖਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਧਰਮ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.265.6
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ।
अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित्।
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य चावसेत् ॥ १२.२६५.६ ॥
ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਪਣਾ ਆਚਰਣ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.265.7
यथाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः ।
रमते निर्हरस्तेनः परवित्तमराजके ॥ १२.२६५.७ ॥
ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਚੋਰ ਧਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ-ਰਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੁਟੇਰਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.265.8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ।
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥ १२.२६५.८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਧਨ ਦੂਜੇ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਨ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ।
12.265.9
अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः ।
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति ॥ १२.२६५.९ ॥
ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.265.10
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२६५.१० ॥
ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਲ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.265.11
अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा मिथःकृतम् ।
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः ॥ १२.२६५.११ ॥
ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰੂਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਸੀ ਕੀਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ, ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.265.12
ते चेन्मिथ्या धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ।
न हर्तव्यं परधनमिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.२६५.१२ ॥
ਜੇ ਉਹ ਝੂਠਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਹੀਂ ਹਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.265.13
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् ।
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते ॥ १२.२६५.१३ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ ਉਸ (ਆਚਰਣ) ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
12.265.14
न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोपि वा ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन ॥ १२.२६५.१४ ॥
ਤਾਕਤਵਾਲੇ ਵੀ ਸਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਖੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਪਟ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ।
12.265.15
असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः ।
अकिंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत् ॥ १२.२६५.१५ ॥
ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ, ਚੋਰਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇ।
12.265.16
सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् ।
बहुधाऽऽचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति ॥ १२.२६५.१६ ॥
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਚੋਰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.265.17
मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा ।
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति ॥ १२.२६५.१७ ॥
ਖ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਰਾ ਆਚਰਣ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.265.18
दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः ।
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.१८ ॥
"ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ" ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਧਨਵਾਨ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਜੂਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
12.265.19
यदा नियतिकार्पण्यमथैपामव रोचते ।
धनवन्तोपि नात्यन्तं भवन्ति सुखिनोपि वा ॥ १२.२६५.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਤੋਂ ਆਈ ਕੰਜੂਸੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਨੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.265.20
यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः ॥ १२.२६५.२० ॥
ਜੋ ਕੰਮ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰੇ।
12.265.21
योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति ।
यदन्यस्य ततः कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः ॥ १२.२६५.२१ ॥
ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਉਪਪਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ? ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
12.265.22
जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥ १२.२६५.२२ ॥
ਜੋ ਆਪ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰੇਗਾ? ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਦੂਜੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚੇ।
12.265.23
अतिरिक्तः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् ।
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.२३ ॥
ਜਿਸ ਕੋਲ ਵਾਧੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭੋਗ-ਸਮੱਗਰੀ ਨਿਰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਜ ਉੱਤੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ।
12.265.24
यस्मिंस्तु देवाः समये सन्तिष्ठेरंस्तथा भवेत् ।
अथ चेल्लोभसमये स्थितिर्धर्मोऽपि शोभना ॥ १२.२६५.२४ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।
12.265.25
सर्वं प्रियाभ्युपगतं पुण्यमाहुर्मनीषिणः ।
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर ॥ १२.२६५.२५ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਇਸ ਲੱਛਣ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ।
12.265.26
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा ।
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम् ॥ १२.२६५.२६ ॥
ਸਤ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਆਚਰਣ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਧਰਮ-ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।
12.265.27
धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कथंचन ॥ १२.२६५.२७ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਟੇਢੇਪਣ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾਵੇ।