महाभारत · अध्याय 12.265
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.265.1
इमे वै मानसाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः ।
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.१ ॥
हे सर्व मनातील संशय धर्माविषयी आहेत. हा धर्म काय आहे, धर्म कुठून येतो? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.265.2
धर्मस्त्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोपि वा भवेत् ।
उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२६५.२ ॥
हा धर्म इथल्या प्रयोजनासाठी आहे का, की परलोकाचेही प्रयोजन असू शकते? किंवा धर्म दोन्ही लोकांचे प्रयोजन आहे का? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.265.3
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।
चतुर्थमर्थमप्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥ १२.२६५.३ ॥
सदाचार, स्मृती आणि वेद — हे धर्माची तीन लक्षणे आहेत. ज्ञानी लोक चौथे लक्षण म्हणून अर्थालाही धर्माचे लक्षण सांगतात.
12.265.4
अविध्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युप्तमूषरे ।
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ॥ १२.२६५.४ ॥
विधीने सांगितलेली नसलेली कर्मे लोक बांझ जमिनीत पेरलेल्या बियांप्रमाणे करतात. लोकव्यवहारासाठीच येथे धर्माचा नियम केला गेला आहे.
12.265.5
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ।
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२.२६५.५ ॥
जो सूक्ष्म धर्म मिळवत नाही, तो पापी पापातच आसक्त होतो, जरी धर्म इहलोकी आणि परलोकी सुखफल देतो.
12.265.6
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ।
अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित्।
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य चावसेत् ॥ १२.२६५.६ ॥
पाप करणारे काही लोक संकटातही पापातून सुटत नाहीत. धर्मज्ञ पुरुष निंदा करणारा होत नाही. धर्माचा पाया स्वतःचा आचार आहे; त्यालाच आश्रय घेऊन राहावे.
12.265.7
यथाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः ।
रमते निर्हरस्तेनः परवित्तमराजके ॥ १२.२६५.७ ॥
अधर्माने ग्रासलेला चोर धन हरण करतो; राजाविना देशात लुटारू दुसऱ्याच्या धनात रमतो.
12.265.8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ।
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥ १२.२६५.८ ॥
त्याचे धन इतरांनी हरण केल्यावर तो राजाची इच्छा करतो; तेव्हा जे स्वतःच्या धनात समाधानी आहेत त्यांची तो अभिलाषा धरतो.
12.265.9
अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः ।
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति ॥ १२.२६५.९ ॥
निर्भय आणि शुद्ध असलेला माणूस निःशंकपणे राजद्वारी येतो; कारण त्याच्या अंतरात्म्यात कोणतेही दुराचरण त्याला दिसत नाही.
12.265.10
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२६५.१० ॥
सत्याचे वचन उत्तम आहे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही. सत्यानेच सर्व काही धारण केले जाते; सर्व काही सत्यातच प्रतिष्ठित आहे.
12.265.11
अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा मिथःकृतम् ।
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः ॥ १२.२६५.११ ॥
पापकर्म करणारे क्रूर लोकही परस्पर केलेले सत्य पाळून, विश्वासघात आणि वाद न करता वागतात; त्यावरच ते अवलंबून राहतात.
12.265.12
ते चेन्मिथ्या धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ।
न हर्तव्यं परधनमिति धर्मविदो विदुः ॥ १२.२६५.१२ ॥
त्यांनी खोटी प्रतिज्ञा केली तर ते निःसंशय नष्ट होतील. परधन हरण करू नये, असे धर्मज्ञ जाणतात.
12.265.13
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् ।
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते ॥ १२.२६५.१३ ॥
बलवान लोक दुर्बलांनी चालवलेल्या त्या (आचरणाला) जेव्हा त्यांनाच ते आवडते तेव्हा नियतीची दुर्बलता मानतात.
12.265.14
न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोपि वा ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन ॥ १२.२६५.१४ ॥
बलवान लोकही सदैव पूर्णपणे बलवान नसतात, किंवा सुखीही नसतात. म्हणून तुझी बुद्धी कधीही कपटाकडे वळू नये.
12.265.15
असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः ।
अकिंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत् ॥ १२.२६५.१५ ॥
कोणाचेही थोडेही नुकसान न करणाऱ्या माणसाला दुष्टांपासून, चोरांपासून किंवा राजापासून भय नसते. त्याने निर्भय व शुद्ध होऊन राहावे.
12.265.16
सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् ।
बहुधाऽऽचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति ॥ १२.२६५.१६ ॥
गावात शिरलेल्या हरणाप्रमाणे चोर सर्व बाजूंनी शंका घेतो. अनेक प्रकारे केलेले पाप तो इतरांमध्येच पाहतो.
12.265.17
मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा ।
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति ॥ १२.२६५.१७ ॥
आनंदी आणि शुद्ध माणूस सदैव निर्भयपणे सर्वत्र फिरतो; आपले कोणतेही दुराचरण तो इतरांत पाहत नाही.
12.265.18
दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः ।
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.१८ ॥
"दान द्यावे" हा धर्म भूतांच्या हितात रत असलेल्यांनी सांगितला आहे. धनवान लोक त्याला कृपणांनी चालवलेला मानतात.
12.265.19
यदा नियतिकार्पण्यमथैपामव रोचते ।
धनवन्तोपि नात्यन्तं भवन्ति सुखिनोपि वा ॥ १२.२६५.१९ ॥
जेव्हा त्यांना नियतीने आलेली कृपणता आवडू लागते, तेव्हा धनवानही पूर्णपणे सुखी होत नाहीत.
12.265.20
यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः ॥ १२.२६५.२० ॥
इतरांनी केलेले जे कर्म माणसाला स्वतःसाठी नको असते, ते स्वतःला अप्रिय आहे हे जाणून इतरांबाबत करू नये.
12.265.21
योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति ।
यदन्यस्य ततः कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः ॥ १२.२६५.२१ ॥
जो दुसऱ्याच्या स्त्रीचा उपपती आहे, तो कोणाला काय सांगण्यास योग्य आहे? दुसऱ्यांसाठी जे करतो ते त्यालाही सहन करावे लागू नये, असे माझे मत आहे.
12.265.22
जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥ १२.२६५.२२ ॥
जो स्वतः जगू इच्छितो, तो दुसऱ्याला कसा मारील? जे स्वतःसाठी इच्छितो, तेच दुसऱ्यासाठीही विचारावे.
12.265.23
अतिरिक्तः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् ।
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥ १२.२६५.२३ ॥
ज्याच्याकडे अतिरिक्त असेल त्याने भोगवस्तू गरिबांना वाटाव्यात. याच कारणामुळे विधात्याने व्याजाने कर्ज देण्याची पद्धत सुरू केली.
12.265.24
यस्मिंस्तु देवाः समये सन्तिष्ठेरंस्तथा भवेत् ।
अथ चेल्लोभसमये स्थितिर्धर्मोऽपि शोभना ॥ १२.२६५.२४ ॥
ज्यावर देवसुद्धा आपल्या काळात स्थिर राहतात, तसे ते होईल. आणि लोभाच्या काळातही स्थिती टिकली तर धर्मही शोभनीय ठरतो.
12.265.25
सर्वं प्रियाभ्युपगतं पुण्यमाहुर्मनीषिणः ।
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर ॥ १२.२६५.२५ ॥
बुद्धिमान लोक प्रियतेने स्वीकारलेले सर्व काही पुण्य म्हणतात. हे युधिष्ठिरा, धर्म आणि अधर्म यांचे हे लक्षण-निर्देश पाहा.
12.265.26
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा ।
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम् ॥ १२.२६५.२६ ॥
सज्जनांचे हे उत्तम आचरण पूर्वी विधात्याने लोकसंग्रहाने युक्त आणि सूक्ष्म धर्म-अर्थात नियत करून विहित केले होते.
12.265.27
धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कथंचन ॥ १२.२६५.२७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, धर्माचे हे लक्षण तुला सांगितले. म्हणून कोणत्याही प्रकारे तुझी बुद्धी वाकडेपणाकडे जाऊ देऊ नकोस.