મહાભારત · અધ્યાય 12.266
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.266.1
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ।
प्रतिभा त्यस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥ १२.२६६.१ ॥
આપે ધર્મનાં લક્ષણો સૂક્ષ્મ રીતે સારી રીતે કહ્યાં. અનુમાનથી મારામાં કંઈક સૂઝ છે; તે હું કહું છું.
12.266.2
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया ।
इदं त्वन्यत्प्रवक्ष्यामि न राजन्निग्रहादिव ॥ १२.२६६.२ ॥
હે રાજન, મારા હૃદયમાં જે ઘણા પ્રશ્નો હતા તે આપે ઉત્તર આપ્યા. બીજી એક વાત હું કહીશ, જાણે કોઈ દબાણથી નહીં.
12.266.3
इमानि हि प्राणयन्ति सृदन्त्युत्तारयन्ति च ।
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥ १२.२६६.३ ॥
આ પ્રાણ ટકાવે છે, નાશ કરે છે અને પાર પણ ઉતારે છે. હે ભારત, ધર્મને નિશ્ચિત પાઠથી જાણવો શક્ય નથી.
12.266.4
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥ १२.२६६.४ ॥
સમ સ્થિતિમાં રહેલા માટે એક ધર્મ અને વિષમ સ્થિતિમાં રહેલા માટે બીજો ધર્મ. આપત્તિઓ નિશ્ચિત પાઠથી કેવી રીતે જાણી શકાય?
12.266.5
सदाचारो मचो धर्मः संतस्त्वाचारलक्षणाः ।
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणः ॥ १२.२६६.५ ॥
સદાચાર જ ધર્મ છે; સજ્જનો આચારનાં લક્ષણોથી ઓળખાય છે. સદાચાર લક્ષણરહિત હોય ત્યારે સાધ્યાસાધ્ય કેવી રીતે જાણી શકાય?
12.266.6
दृश्यते धर्मरूपेण ह्यधर्मं प्राकृतश्चरन् ।
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन् ॥ १२.२६६.६ ॥
સામાન્ય માણસ ધર્મના રૂપે અધર્મ આચરતો દેખાય છે; અને કોઈ અસામાન્ય માણસ અધર્મના રૂપે ધર્મ આચરે છે.
12.266.7
पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह नः श्रुतम् ॥ १२.२६६.७ ॥
શાસ્ત્રજ્ઞોએ આનું પ્રામાણ્ય ફરી નિર્દેશ્યું છે. અહીં અમે સાંભળ્યું છે કે વેદવચનો યુગે યુગે ક્ષીણ થાય છે.
12.266.8
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२६६.८ ॥
કૃતયુગમાં એક ધર્મો, ત્રેતા અને દ્વાપરમાં બીજા; કલિયુગમાં બીજા ધર્મો, જે જાણે શક્તિ પ્રમાણે કરાય છે.
12.266.9
आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः ।
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः ॥ १२.२६६.९ ॥
આમ્નાયવચનો સત્ય છે—આ લોકસંગ્રહ છે. આમ્નાયોમાંથી ફરી વેદો સર્વ દિશાઓમાં ફેલાયા.
12.266.10
ते चेत्सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्यत्र विद्यते ।
प्रमाणं च प्रमाणेन विरुद्ध्येच्छास्त्रता कुतः ॥ १२.२६६.१० ॥
જો તે બધાં પ્રમાણ હોય, તો અહીં પ્રમાણ છે. પ્રમાણ પ્રમાણનો વિરોધ કરે તો શાસ્ત્રતા કેવી રીતે?
12.266.11
धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यदा विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रणश्यति ॥ १२.२६६.११ ॥
બળવાન અને દુરાત્માઓ આચરાતા ધર્મને વિકૃત કરે ત્યારે તેની સ્થાપના પણ નષ્ટ થાય છે.
12.266.12
विद्मश्चैनं न वा विद्मः शक्यं वा वेदितुं न वा ।
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात् ॥ १२.२६६.१२ ॥
આપણે આ જાણીએ છીએ કે નહીં, આ જાણવું શક્ય છે કે નહીં—આ અસ્ત્રાની ધાર કરતાં પણ સૂક્ષ્મ અને પર્વત કરતાં પણ ભારે છે.
12.266.13
गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते ।
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम् ॥ १२.२६६.१३ ॥
ગંધર્વનગરના આકાર જેવું તે પ્રથમ સ્પષ્ટ દેખાય છે. જ્ઞાનીઓ તેનું નિરીક્ષણ કરે ત્યારે તે ફરી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
12.266.14
निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्ये च भारत ।
स्मृतो हि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते ॥ १२.२६६.१४ ॥
હે ભારત, ગાયોની પાસેના પાણીના કુંડ અને ખેતરની નીકોની જેમ શાશ્વત ધર્મ સ્મરણમાં રહે છે; જ્ઞાનીઓ વિના તે દેખાતો નથી.
12.266.15
कामादन्ये भयादन्ये कारणैरपरैस्तथा ।
असन्तोऽपि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे ॥ १२.२६६.१५ ॥
કેટલાક કામનાથી, કેટલાક ભયથી, બીજાં કારણોથી, સજ્જન ન હોવા છતાં વ્યર્થ આચરણ સ્વીકારે છે; આવા ઘણા છે.
12.266.16
धर्मो भवति स क्षिप्रं विलोमस्तेष्वसाधुषु ।
अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत ॥ १२.२६६.१६ ॥
તે ધર્મ જલદી તે દુષ્ટોને વિરુદ્ધ થઈ જાય છે; ત્યારે લોકો તેમને પાગલ કહીને તેમની મજાક ઉડાવે છે.
12.266.17
महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः ।
न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवर्तते ॥ १२.२६६.१७ ॥
મહાજનો પણ રાજધર્મનો આશ્રય લઈને ધર્મથી વિમુખ થયા છે; સૌનું હિત કરે એવો કોઈ આચાર પ્રવર્તતો નથી.
12.266.18
तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः ।
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया ॥ १२.२६६.१८ ॥
તેનાથી જ બીજો ઉદ્ભવે છે; તે ફરી બીજાને પીડે છે; અને તે જ ફરી એ જ રૂપે સંયોગથી દેખાય છે.
12.266.19
येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते ।
आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत् ॥ १२.२६६.१९ ॥
જેના વડે બીજો પ્રબળ થાય છે, તે બીજાઓને પણ પીડે છે. સૌના આચરણમાં એકાગ્રતાનો અભાવ જાણવો જોઈએ.
12.266.20
चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः ।
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती ॥ १२.२६६.२० ॥
લાંબા સમયથી આચરાતો ધર્મ પૂર્વે કવિઓએ કહ્યો છે. એ પ્રાચીન આચરણથી જ શાશ્વત સ્થિતિ થાય છે.