महाभारत · अध्याय 12.266
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.266.1
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ।
प्रतिभा त्यस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥ १२.२६६.१ ॥
आपण धर्माची लक्षणे सूक्ष्मपणे नीट सांगितली. अनुमानाने माझ्या मनात काही बुद्धी आहे; ती मी सांगतो.
12.266.2
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया ।
इदं त्वन्यत्प्रवक्ष्यामि न राजन्निग्रहादिव ॥ १२.२६६.२ ॥
हे राजा, माझ्या मनातील पुष्कळ प्रश्नांची उत्तरे तुम्ही दिली. आणखी एक गोष्ट मी सांगतो, जणू कोणत्या दबावामुळे नव्हे.
12.266.3
इमानि हि प्राणयन्ति सृदन्त्युत्तारयन्ति च ।
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥ १२.२६६.३ ॥
हे प्राण टिकवतात, नाश करतात आणि तारतातही. हे भारता, धर्माला ठराविक पाठाने जाणणे शक्य नाही.
12.266.4
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥ १२.२६६.४ ॥
सम स्थितीतील माणसाचा एक धर्म आणि विषम स्थितीतील माणसाचा दुसरा धर्म. आपत्ती एखाद्या ठराविक पाठाने कशा जाणता येतील?
12.266.5
सदाचारो मचो धर्मः संतस्त्वाचारलक्षणाः ।
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणः ॥ १२.२६६.५ ॥
सदाचार हाच धर्म आहे; सत्पुरुष आचाराच्या लक्षणांनी ओळखले जातात. सदाचार लक्षणरहित असताना साध्यासाध्य कसे जाणता येईल?
12.266.6
दृश्यते धर्मरूपेण ह्यधर्मं प्राकृतश्चरन् ।
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन् ॥ १२.२६६.६ ॥
सामान्य माणूस धर्माच्या रूपात अधर्म करताना दिसतो; आणि कोणी असामान्य माणूस अधर्माच्या रूपात धर्म करतो.
12.266.7
पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह नः श्रुतम् ॥ १२.२६६.७ ॥
शास्त्रज्ञांनी याचे प्रामाण्य पुन्हा निर्देशिले आहे. येथे आम्ही ऐकले आहे की वेदवचने युगानुयुगे क्षीण होतात.
12.266.8
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२६६.८ ॥
कृतयुगात एक धर्म, त्रेता व द्वापरात दुसरे; कलियुगात आणखी धर्म, जे जणू शक्तीप्रमाणे आचरले जातात.
12.266.9
आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः ।
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः ॥ १२.२६६.९ ॥
आम्नायवचने सत्य आहेत—हा लोकसंग्रह आहे. आम्नायांतून पुन्हा वेद सर्व दिशांना पसरले.
12.266.10
ते चेत्सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्यत्र विद्यते ।
प्रमाणं च प्रमाणेन विरुद्ध्येच्छास्त्रता कुतः ॥ १२.२६६.१० ॥
ते सर्व प्रमाण असतील, तर येथे प्रमाण आहे. प्रमाण प्रमाणाशी विरोधी ठरले तर शास्त्रता कशी?
12.266.11
धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यदा विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रणश्यति ॥ १२.२६६.११ ॥
बलवान आणि दुरात्म्यांनी आचरल्या जाणाऱ्या धर्माची विकृती झाली की त्याची मर्यादाही नष्ट होते.
12.266.12
विद्मश्चैनं न वा विद्मः शक्यं वा वेदितुं न वा ।
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात् ॥ १२.२६६.१२ ॥
आपण हे जाणतो की नाही, हे जाणणे शक्य आहे की नाही—हे अस्तऱ्याच्या धारेपेक्षाही सूक्ष्म आणि पर्वतापेक्षाही जड आहे.
12.266.13
गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते ।
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम् ॥ १२.२६६.१३ ॥
गंधर्वनगराच्या आकाराप्रमाणे ते प्रथम स्पष्ट दिसते. ज्ञानी लोक त्याचे निरीक्षण करत असताना ते पुन्हा अदृश्य होते.
12.266.14
निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्ये च भारत ।
स्मृतो हि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते ॥ १२.२६६.१४ ॥
हे भारता, गाईंजवळील पाणवठे आणि शेतातील पाट यांप्रमाणे शाश्वत धर्म स्मरला जातो; ज्ञानी नसताना तो दिसत नाही.
12.266.15
कामादन्ये भयादन्ये कारणैरपरैस्तथा ।
असन्तोऽपि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे ॥ १२.२६६.१५ ॥
कोणी इच्छेने, कोणी भयाने, इतर कारणांनी, सज्जन नसूनही व्यर्थ आचार अंगीकारतात; असे पुष्कळ लोक आहेत.
12.266.16
धर्मो भवति स क्षिप्रं विलोमस्तेष्वसाधुषु ।
अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत ॥ १२.२६६.१६ ॥
तो धर्म लवकरच त्या दुष्टांविरुद्ध होतो; तेव्हा लोक त्यांना वेडे म्हणून त्यांची थट्टा करतात.
12.266.17
महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः ।
न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवर्तते ॥ १२.२६६.१७ ॥
महाजनही राजधर्माचा आश्रय घेऊन धर्मापासून विमुख झाले आहेत; सर्वांच्या हिताचा असा कोणताही आचार प्रचलित होत नाही.
12.266.18
तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः ।
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया ॥ १२.२६६.१८ ॥
त्यामुळेच दुसरा उदयास येतो; तो पुन्हा दुसऱ्याला पीडा देतो; आणि तोच पुन्हा त्याच रूपात योगायोगाने दिसतो.
12.266.19
येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते ।
आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत् ॥ १२.२६६.१९ ॥
ज्याद्वारे दुसरा प्रबळ होतो, तो इतरांनाही पीडा देतो. सर्वांच्या आचरणातील एकाग्रतेचा अभाव ओळखावा.
12.266.20
चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः ।
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती ॥ १२.२६६.२० ॥
दीर्घकाळापासून आचरणात असलेला धर्म पूर्वी ज्ञानी कवींनी सांगितला आहे. त्या पूर्वाचारानेच शाश्वत स्थैर्य लाभते.