ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.266
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.266.1
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ।
प्रतिभा त्यस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥ १२.२६६.१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੂਝ ਹੈ; ਉਹ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।
12.266.2
भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया ।
इदं त्वन्यत्प्रवक्ष्यामि न राजन्निग्रहादिव ॥ १२.२६६.२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਨ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਆਖਾਂਗਾ, ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
12.266.3
इमानि हि प्राणयन्ति सृदन्त्युत्तारयन्ति च ।
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥ १२.२६६.३ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
12.266.4
अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥ १२.२६६.४ ॥
ਸਮ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਖਮ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਲਈ ਦੂਜਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਆਫ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
12.266.5
सदाचारो मचो धर्मः संतस्त्वाचारलक्षणाः ।
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणः ॥ १२.२६६.५ ॥
ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਸੰਤ ਆਚਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਦਾਚਾਰ ਲੱਛਣਹੀਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਧ-ਅਸਾਧ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?
12.266.6
दृश्यते धर्मरूपेण ह्यधर्मं प्राकृतश्चरन् ।
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन् ॥ १२.२६६.६ ॥
ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.266.7
पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह नः श्रुतम् ॥ १२.२६६.७ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.266.8
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव ॥ १२.२६६.८ ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ; ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਧਰਮ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.266.9
आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः ।
आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः ॥ १२.२६६.९ ॥
ਆਮਨਾਇ ਦੇ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹਨ—ਇਹ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਆਮਨਾਇਆਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਵੇਦ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ।
12.266.10
ते चेत्सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्यत्र विद्यते ।
प्रमाणं च प्रमाणेन विरुद्ध्येच्छास्त्रता कुतः ॥ १२.२६६.१० ॥
ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਤਾ ਕਿੱਥੋਂ?
12.266.11
धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यदा विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रणश्यति ॥ १२.२६६.११ ॥
ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.266.12
विद्मश्चैनं न वा विद्मः शक्यं वा वेदितुं न वा ।
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात् ॥ १२.२६६.१२ ॥
ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਛੁਰੇ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੈ।
12.266.13
गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते ।
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम् ॥ १२.२६६.१३ ॥
ਗੰਧਰਵ ਨਗਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਫਿਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.266.14
निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्ये च भारत ।
स्मृतो हि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते ॥ १२.२६६.१४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ।
12.266.15
कामादन्ये भयादन्ये कारणैरपरैस्तथा ।
असन्तोऽपि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे ॥ १२.२६६.१५ ॥
ਕੋਈ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੱਜਣ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਆਚਰਣ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਹਨ।
12.266.16
धर्मो भवति स क्षिप्रं विलोमस्तेष्वसाधुषु ।
अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत ॥ १२.२६६.१६ ॥
ਉਹ ਧਰਮ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.266.17
महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः ।
न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवर्तते ॥ १२.२६६.१७ ॥
ਮਹਾਂਜਨ ਵੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਏ ਹਨ; ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਚਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.266.18
तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः ।
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया ॥ १२.२६६.१८ ॥
ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਫਿਰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
12.266.19
येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते ।
आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत् ॥ १२.२६६.१९ ॥
ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.266.20
चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः ।
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती ॥ १२.२६६.२० ॥
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।