महाभारत · अध्याय 12.267
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.267.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह ॥ १२.२६७.१ ॥
यहाँ भी लोग इस प्राचीन इतिहास को कहते हैं — धर्म के विषय में तुलाधार के वचन, जाजलि के साथ।
12.267.2
वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः ।
सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः ॥ १२.२६७.२ ॥
वन में रहने वाला कोई जाजलि नामक ब्राह्मण, सागर-तट पर पहुँचकर महातपस्वी ने तप किया।
12.267.3
नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः ।
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः ॥ १२.२६७.३ ॥
संयमी, नियत आहार वाला, चीर, मृगचर्म और जटा धारण करने वाला, मल और कीचड़ को धारण करने वाला बुद्धिमान मुनि बहुत वर्षों तक (तप करता रहा)।
12.267.4
स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते ।
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥ १२.२६७.४ ॥
वह महातेजस्वी जलवासी, हे महीपति, कभी लोकों में विचरण करता था — ब्राह्मण ऋषि, मन की गति वाला, सब कुछ देखता हुआ।
12.267.5
स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन ।
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् ॥ १२.२६७.५ ॥
उस मुनि ने एक बार जल के बीच में बैठकर, सागर-पर्यंत फैली, वनों और उपवनों वाली पृथ्वी को देखकर विचार किया।
12.267.6
न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे ।
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै ॥ १२.२६७.६ ॥
इस लोक में, स्थावर और जंगम में, मेरे समान कोई नहीं है; जल में भी आकाशगामी के रूप में जो कोई दूसरा मेरे साथ चल सके — ऐसा कोई नहीं।
12.267.7
स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्ये च भारत ।
आस्फोटयत्तदाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ १२.२६७.७ ॥
हे भारत, राक्षसों द्वारा देखे जाते हुए उसने जल के बीच में और आकाश में ताली बजाई और कहा कि धर्म मुझे प्राप्त हो गया है।
12.267.8
अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.८ ॥
पिशाचों ने उससे कहा: "तुम्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए। वाराणसी में तुलाधार नामक धर्मपरायण वैश्य, महायशस्वी, भी इस प्रकार नहीं कहता, जैसे तुम हे द्विजश्रेष्ठ।"
12.267.9
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः ।
पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् ॥ १२.२६७.९ ॥
भूतों द्वारा ऐसा कहे जाने पर महातपस्वी जाजलि ने उत्तर दिया: "मैं उस प्राज्ञ, यशस्वी तुलाधार को अवश्य देखूँगा।"
12.267.10
इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युत्थाय सागरात् ।
अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम् ॥ १२.२६७.१० ॥
ऋषि के ऐसा कहते हुए, राक्षस समुद्र से उठकर बोले: "हे द्विजोत्तम, इस मार्ग को अपनाकर जाओ।"
12.267.11
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा ।
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीदिदम् ॥ १२.२६७.११ ॥
भूतों द्वारा ऐसा कहे जाने पर जाजलि उदास मन से चल पड़े। वाराणसी पहुँचकर उन्होंने तुलाधार से यह कहा।
12.267.12
किं कृतं दुष्करं तात कर्म जाजलिना पुरा ।
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२६७.१२ ॥
"हे तात, पूर्व काल में जाजलि ने कौन-सा दुष्कर कर्म किया था, जिससे उसने परम सिद्धि प्राप्त की? वह मुझे समझाइए।"
12.267.13
अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह ।
नद्युपस्पर्शनपरः सायंप्रातर्महातपाः ॥ १२.२६७.१३ ॥
वह अत्यन्त घोर तप से युक्त हो गया। नदी में स्नान करने में तत्पर, सायं और प्रातः वह महातपस्वी था।
12.267.14
अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः ।
वानप्रस्थ विधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया ॥ १२.२६७.१४ ॥
अग्नियों की भली-भाँति सेवा करता हुआ, स्वाध्याय में परम तत्पर, वानप्रस्थ के विधान को जानने वाला वह द्विज जाजलि अपनी शोभा से दीप्त हो उठा।
12.267.15
वने तपस्यतिष्ठत्स न चाधर्ममवैक्षत ।
वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रयः ॥ १२.२६७.१५ ॥
वन में तप करते हुए वह स्थित रहा और उसने अधर्म को नहीं देखा। वर्षा में वह खुले आकाश के नीचे सोता था, और हेमन्त में जल में आश्रय लेता था।
12.267.16
वातातपसहो ग्रीष्मे न चाधर्ममविन्दत ।
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम् ॥ १२.२६७.१६ ॥
ग्रीष्म में वायु और धूप को सहते हुए उसने अधर्म नहीं पाया। विविध दुःखमय शय्याएँ, और भूमि पर करवटें बदलना — यही उसका जीवन था।
12.267.17
ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः ।
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्नां प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः ॥ १२.२६७.१७ ॥
तब एक बार वह मुनि वर्षा में खुले आकाश के नीचे खड़ा रहा, और आकाश से जल को अपने सिर पर बार-बार ग्रहण करता रहा।
12.267.18
आप्लुतस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो ।
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनोऽमलसंयुतः ॥ १२.२६७.१८ ॥
हे प्रभो, स्नान किए हुए उसकी जटाएँ भीग गईं और उलझ गईं। वन में जाने के कारण वह नित्य मलिन था, फिर भी निर्मलता से युक्त था।
12.267.19
स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः ।
तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥ १२.२६७.१९ ॥
वह कभी निराहार, केवल वायु का भक्षण करने वाला, महातपस्वी, लकड़ी के टुकड़े के समान अविचलित खड़ा रहा और कभी नहीं हिला।
12.267.20
तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत ।
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥ १२.२६७.२० ॥
हे भारत, उस स्थाणु के समान निश्चेष्ट हुए पुरुष के सिर पर, हे राजन्, कुलिङ्ग नामक दो पक्षियों ने घोंसला बना लिया।
12.267.21
स तौ दयावान्ब्रह्मर्षिरुपप्रैक्षत दंपती ।
कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः ॥ १२.२६७.२१ ॥
दयालु ब्रह्मर्षि ने उस दंपती को देखा, जो वहाँ जटाओं में तिनकों और तंतुओं से घोंसला बना रहे थे।
12.267.22
यदा न स चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः ।
ततस्तौ सुखविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा ॥ १२.२६७.२२ ॥
जब वह महातपस्वी स्थाणु के समान कभी नहीं हिलता था, तब वे दोनों सुख से विश्वस्त होकर वहाँ सुखपूर्वक रहने लगे।
12.267.23
अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते ।
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ ॥ १२.२६७.२३ ॥
फिर वर्षाऋतुएँ बीत जाने पर शरद्काल आया, और विश्वास के कारण, काम से मोहित होकर, वे दोनों प्राजापत्य विधि से (सन्तानोत्पत्ति में प्रवृत्त हुए)।
12.267.24
तत्रोत्पादयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ ।
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः ॥ १२.२६७.२४ ॥
हे राजन्, वहाँ सिर पर अंडे उत्पन्न करते उन दोनों आकाशचारी पक्षियों को उस तेजस्वी, दृढ़व्रती ब्राह्मण ने जान लिया।
12.267.25
बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलिः ।
धर्मे कृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत् ॥ १२.२६७.२५ ॥
यह जानकर भी महातेजस्वी जाजलि विचलित नहीं हुए। सदा धर्म में मन लगाए रखने वाले उन्होंने अधर्म को कभी पसंद नहीं किया।
12.267.26
अहन्यहनि चागत्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ।
आश्वासितौ निवसतः संप्रहृष्टौ तदा विभौ ॥ १२.२६७.२६ ॥
हे विभो, वे दोनों प्रतिदिन आकर उनके सिर पर बैठते, आश्वस्त होकर वहाँ रहते और तब अत्यंत प्रसन्न होते थे।
12.267.27
अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्राजायन्त शकुन्तकाः ।
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.२७ ॥
फिर पोषित अंडों से पक्षी उत्पन्न हुए और वहीं बढ़ने लगे, किंतु जाजलि विचलित नहीं हुए।
12.267.28
स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां धृतव्रतः ।
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः ॥ १२.२६७.२८ ॥
कुलिंग पक्षियों के अंडों की रक्षा करते हुए, व्रत में दृढ़ वह धर्मात्मा उसी प्रकार निश्चल और एकाग्र होकर खड़े रहे।
12.267.29
ततस्तु काले राजेन्द्र बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः ।
बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान्कुलिङ्गकान् ॥ १२.२६७.२९ ॥
फिर समय आने पर, हे राजेंद्र, वे पक्षी बन गए। तब मुनि ने उन कुलिंग पक्षियों को पंख निकले हुए देखा।
12.267.30
ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः ।
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः ॥ १२.२६७.३० ॥
फिर एक समय वहाँ उन पक्षियों को देखकर, व्रत में दृढ़ वह, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, अत्यंत प्रसन्न हुए।
12.267.31
तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चैवाप्तवान्मुदम् ।
शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह ॥ १२.२६७.३१ ॥
इस प्रकार उन्हें पूर्ण रूप से बढ़ा हुआ देखकर उसे भी प्रसन्नता प्राप्त हुई। वे दोनों पक्षी वहाँ निर्भय होकर अपने बच्चों के साथ रहने लगे।
12.267.32
जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ।
सायंसायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३२ ॥
जब पक्षियों के पंख उग आए, तब वे उड़कर चले जाते और फिर लौट आते—यह वह हर सायंकाल देखता था, परंतु विप्र जाजलि विचलित नहीं हुआ।
12.267.33
कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् ।
त्यक्ता मातापितृभ्यां ते नचाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३३ ॥
कभी वे पक्षी फिर से पास आकर बार-बार लगातार चले जाते थे, मानो माता-पिता ने उन्हें त्याग दिया हो; तब भी जाजलि विचलित नहीं हुआ।
12.267.34
तथा ते दिवसं चापि गत्वा सायं पुनर्नृप ।
उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः ॥ १२.२६७.३४ ॥
इस प्रकार वे पक्षी दिन में चले जाते और हे राजन, सायंकाल फिर लौटकर वहीं निवास के लिए वापस आ जाते।
12.267.35
कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहगमाः ।
षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३५ ॥
कभी पक्षी पाँच दिनों तक उड़ जाते और छठे दिन फिर लौट आते; तब भी जाजलि विचलित नहीं हुआ।
12.267.36
क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसान्सुबहूनथ ।
नोपावर्तन्त शकुना जातपक्षाश्च ते यदा ॥ १२.२६७.३६ ॥
फिर धीरे-धीरे, जब पंख उग आए थे, वे पक्षी बहुत दिनों तक नहीं लौटे।
12.267.37
कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः ।
नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः ॥ १२.२६७.३७ ॥
कभी एक मास के भीतर पक्षी उड़कर चले गए, और हे राजन्, वे लौटकर नहीं आए; तब जाजलि प्रस्थान कर गया।
12.267.38
ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः ।
सिद्धोस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् ॥ १२.२६७.३८ ॥
फिर उनके लुप्त हो जाने पर जाजलि विस्मित हुआ और सोचने लगा, 'मैं सिद्ध हो गया हूँ'; तब उसमें अभिमान प्रवेश कर गया।
12.267.39
स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः ।
संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाऽभवत् ॥ १२.२६७.३९ ॥
यह देखकर कि पक्षी चले गए, नियम-व्रत में स्थिर वह (जाजलि) स्वयं को सम्मानित समझकर अत्यंत प्रसन्न हो गया।
12.267.40
स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् ।
उदयन्तमथादित्यमभ्यागच्छन्महातपाः ॥ १२.२६७.४० ॥
वह महातपस्वी नदी में स्नान और आचमन करके, अग्नि का तर्पण करके, उगते सूर्य की ओर आया।
12.267.41
संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतांवरः ।
आस्फोटयत्तथाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ १२.२६७.४१ ॥
जाजलि, जपकर्ताओं में श्रेष्ठ, गौरैयों को सिर पर सम्मानित करके आकाश में ताली बजाने लगा, 'मैंने धर्म प्राप्त कर लिया है'।
12.267.42
अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलिः ।
धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ १२.२६७.४२ ॥
तब आकाश से एक वाणी आई, और जाजलि ने उसे सुना: 'हे जाजलि, धर्म में तुम तुलाधार के समान नहीं हो।'
12.267.43
वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥ १२.२६७.४३ ॥
वाराणसी में महाप्राज्ञ तुलाधार प्रतिष्ठित हैं। वे भी इस प्रकार बोलने के योग्य नहीं हैं, जैसे तुम बोल रहे हो, हे द्विज।
12.267.44
सोमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया ।
पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १२.२६७.४४ ॥
क्रोध के वश में पड़े उस मुनि ने, जिनका घर जहाँ संध्या हो वहीं होता था, तुलाधार को देखने की इच्छा से, हे राजन, पृथ्वी पर भ्रमण किया।
12.267.45
कालेन महताऽगच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम् ।
विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः ॥ १२.२६७.४५ ॥
बहुत समय बाद वह वाराणसी नगरी पहुँचा, और वहाँ उसने तुलाधार को वस्तुएँ बेचते हुए देखा।
12.267.46
सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः ।
समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.२६७.४६ ॥
उस विप्र को आते देख, व्यापार से जीविका चलाने वाला वह भी अत्यंत प्रसन्न होकर उठ खड़ा हुआ और स्वागत-वचनों से उसका सम्मान किया।
12.267.47
आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः ।
ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ १२.२६७.४७ ॥
हे ब्रह्मन, आप आए हैं, यह मुझे ज्ञात है, इसमें संदेह नहीं। हे द्विजोत्तम, मैं जो बात कहता हूँ, उसे सुनिए।
12.267.48
सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् ।
न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन ॥ १२.२६७.४८ ॥
समुद्र-तट पर आश्रय लेकर आपने बड़ी तपस्या की है, परंतु धर्म का वास्तविक नाम आप पहले किसी प्रकार नहीं जानते।
12.267.49
ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः ।
क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया ॥ १२.२६७.४९ ॥
तब हे विप्र, तुम्हारी सिद्धि और तपस्या के बल से शीघ्र ही तुम्हारे सिर पर छोटे पक्षी उत्पन्न हो गए, और तुमने उन्हें स्नेहपूर्वक पाला।
12.267.50
जातपक्षा यदा ते च गता संचरितुं ततः ।
मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज।
खे वाचां त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.५० ॥
जब उनके पंख उग आए और वे उड़ने चले गए, तब हे द्विज, तुमने धर्म मानते हुए आकाश में वाणी सुनी, जो चटक-पक्षियों से उत्पन्न धर्म के विषय में मेरे प्रति थी, हे द्विजोत्तम।
12.267.51
अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह ।
करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.५१ ॥
क्रोध के वश में आकर तुम तब यहाँ आए हो। हे द्विजोत्तम, बताओ, मैं तुम्हारा कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?