महाभारत · अध्याय 12.267
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.267.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह ॥ १२.२६७.१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — धर्माविषयी जाजलीसह तुलाधाराची वचने.
12.267.2
वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः ।
सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः ॥ १२.२६७.२ ॥
वनात राहणारा जाजली नावाचा एक ब्राह्मण सागरकिनाऱ्यावर येऊन महातपश्चर्या करू लागला.
12.267.3
नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः ।
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः ॥ १२.२६७.३ ॥
संयमी, नियत आहार घेणारा, चीर, मृगचर्म व जटा धारण करणारा, मळ व चिखल अंगावर धारण करणारा बुद्धिमान मुनी अनेक वर्षे.
12.267.4
स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते ।
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥ १२.२६७.४ ॥
तो महातेजस्वी जलवासी, हे महीपते, एकदा लोकांमध्ये संचार करू लागला — मनाच्या वेगाचा ब्राह्मण ऋषी, सर्व पाहत.
12.267.5
स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन ।
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् ॥ १२.२६७.५ ॥
तो मुनी एकदा पाण्याच्या मध्यभागी उभा राहून, समुद्रापर्यंत पसरलेल्या वने व उपवने असलेल्या पृथ्वीकडे पाहून विचार करू लागला.
12.267.6
न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे ।
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै ॥ १२.२६७.६ ॥
या जगात स्थावर-जंगमांमध्ये माझ्यासारखा कोणीही नाही; पाण्यातही आकाशमार्गाने माझ्याबरोबर जाऊ शकेल असा दुसरा कोणी नाही.
12.267.7
स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्ये च भारत ।
आस्फोटयत्तदाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ १२.२६७.७ ॥
हे भारता, राक्षसांनी पाहत असताना त्याने पाण्याच्या मध्यभागी आणि आकाशात टाळी वाजवली आणि म्हटले, "मला धर्म प्राप्त झाला आहे."
12.267.8
अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.८ ॥
पिशाच त्याला म्हणाले: "तू असे बोलणे योग्य नाही. वाराणसीतील तुलाधार नावाचा धर्मशील, महायशस्वी वैश्यही तुझ्यासारखे बोलण्यास पात्र नाही, हे द्विजश्रेष्ठा."
12.267.9
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः ।
पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् ॥ १२.२६७.९ ॥
भूतांनी असे म्हटल्यावर महातपस्वी जाजली उत्तरला: "त्या प्राज्ञ, यशस्वी तुलाधाराला मी अवश्य पाहीन."
12.267.10
इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युत्थाय सागरात् ।
अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम् ॥ १२.२६७.१० ॥
असे बोलणाऱ्या त्या ऋषींना राक्षस समुद्रातून वर येऊन म्हणाले: "हे द्विजोत्तमा, या मार्गाने जा."
12.267.11
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा ।
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीदिदम् ॥ १२.२६७.११ ॥
भूतांनी असे म्हटल्यावर जाजली खिन्न मनाने निघाला. वाराणसीला पोहोचून त्याने तुलाधाराला हे सांगितले.
12.267.12
किं कृतं दुष्करं तात कर्म जाजलिना पुरा ।
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२.२६७.१२ ॥
"हे तात, पूर्वी जाजलीने कोणते दुष्कर कर्म केले, ज्यामुळे त्याला परम सिद्धी प्राप्त झाली? ते मला समजावून सांगावे."
12.267.13
अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह ।
नद्युपस्पर्शनपरः सायंप्रातर्महातपाः ॥ १२.२६७.१३ ॥
तो अत्यंत घोर तपाने युक्त झाला. नदीत स्नान करण्यात तत्पर, सायंकाळी आणि सकाळी तो महातपस्वी होता.
12.267.14
अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः ।
वानप्रस्थ विधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया ॥ १२.२६७.१४ ॥
अग्नींची यथोचित सेवा करणारा, स्वाध्यायात परम तत्पर, वानप्रस्थाचे विधान जाणणारा तो द्विज जाजलि तेजाने तळपू लागला.
12.267.15
वने तपस्यतिष्ठत्स न चाधर्ममवैक्षत ।
वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते जलसंश्रयः ॥ १२.२६७.१५ ॥
वनात तप करत तो राहिला आणि त्याने अधर्म पाहिला नाही. पावसाळ्यात तो मोकळ्या आकाशाखाली झोपे; हेमंतात पाण्यात आश्रय घेई.
12.267.16
वातातपसहो ग्रीष्मे न चाधर्ममविन्दत ।
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम् ॥ १२.२६७.१६ ॥
उन्हाळ्यात वारा आणि ऊन सहन करत त्याला अधर्म सापडला नाही. नाना प्रकारच्या दुःखशय्येत आणि जमिनीवर कूस बदलत तो राहिला.
12.267.17
ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः ।
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्नां प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः ॥ १२.२६७.१७ ॥
मग एके दिवशी तो मुनी पावसाळ्यात मोकळ्या आकाशाखाली उभा राहिला आणि आकाशातून येणारे पाणी डोक्यावर वारंवार झेलत राहिला.
12.267.18
आप्लुतस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो ।
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनोऽमलसंयुतः ॥ १२.२६७.१८ ॥
हे प्रभो, स्नान केलेल्याच्या जटा भिजून गुंतल्या. वनात जाण्यामुळे तो नेहमी मलिन असे, तरी निर्मळपणाने युक्त होता.
12.267.19
स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः ।
तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥ १२.२६७.१९ ॥
तो कधी निराहार, केवळ वायू सेवन करणारा, महातपस्वी होऊन, लाकडाच्या ओंडक्याप्रमाणे अविचल उभा राहिला; कधीही हलला नाही.
12.267.20
तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत ।
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥ १२.२६७.२० ॥
हे भारता, स्थाणूसारख्या निश्चेष्ट त्याच्या मस्तकावर, हे राजा, कुलिंग नावाच्या दोन पक्ष्यांनी घरटे बांधले.
12.267.21
स तौ दयावान्ब्रह्मर्षिरुपप्रैक्षत दंपती ।
कुर्वाणौ नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः ॥ १२.२६७.२१ ॥
दयाळू त्या ब्रह्मर्षीने तेथे जटांमध्ये गवताच्या काड्या व धाग्यांनी घरटे बांधणाऱ्या त्या जोडप्याला पाहिले.
12.267.22
यदा न स चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः ।
ततस्तौ सुखविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा ॥ १२.२६७.२२ ॥
स्थाणूसारखा तो महातपस्वी कधीच हलत नसल्याने, ते दोघे निर्धास्त व सुखाने तेथेच राहिले.
12.267.23
अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते ।
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ ॥ १२.२६७.२३ ॥
पावसाळे सरल्यावर शरद् ऋतू आला, तेव्हा विश्वासामुळे कामाने मोहित झालेले ते दोघे प्राजापत्य विधीने (एकत्र आले).
12.267.24
तत्रोत्पादयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ ।
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः ॥ १२.२६७.२४ ॥
हे राजा, तेथे डोक्यावर अंडी घालणाऱ्या त्या दोन आकाशचारी पक्ष्यांना त्या तेजस्वी, दृढव्रती ब्राह्मणाने ओळखले.
12.267.25
बुद्ध्वा च स महातेजा न चचाल च जाजलिः ।
धर्मे कृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत् ॥ १२.२६७.२५ ॥
ते जाणूनही महातेजस्वी जाजली विचलित झाले नाहीत. सदैव धर्मात मन स्थिर ठेवणाऱ्यांनी अधर्माला कधीच पसंत केले नाही.
12.267.26
अहन्यहनि चागत्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ।
आश्वासितौ निवसतः संप्रहृष्टौ तदा विभौ ॥ १२.२६७.२६ ॥
हे विभो, ते दोघे दररोज येऊन त्यांच्या मस्तकावर आश्वस्त होऊन राहत आणि तेव्हा अत्यंत आनंदित होत.
12.267.27
अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्राजायन्त शकुन्तकाः ।
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.२७ ॥
मग पोषलेल्या अंड्यांमधून पक्षी जन्मले; तिथेच ते वाढले. पण जाजली विचलित झाले नाहीत.
12.267.28
स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां धृतव्रतः ।
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः ॥ १२.२६७.२८ ॥
कुलिंग पक्ष्यांच्या अंड्यांचे रक्षण करत, व्रतात दृढ असलेले ते धर्मात्मा तसेच निश्चल आणि एकाग्र होऊन उभे राहिले.
12.267.29
ततस्तु काले राजेन्द्र बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः ।
बुबुधे तांस्तु स मुनिर्जातपक्षान्कुलिङ्गकान् ॥ १२.२६७.२९ ॥
मग योग्य काळी, हे राजेंद्रा, ते पक्षी झाले. तेव्हा मुनींनी पंख फुटलेल्या कुलिंग पक्ष्यांना ओळखले.
12.267.30
ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः ।
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः ॥ १२.२६७.३० ॥
मग एकदा तिथे त्या पक्ष्यांना पाहून, व्रतात दृढ असलेले, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ ते अत्यंत आनंदित झाले.
12.267.31
तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चैवाप्तवान्मुदम् ।
शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह ॥ १२.२६७.३१ ॥
अशा प्रकारे ते पूर्ण वाढलेले पाहून त्यालाही आनंद झाला. ते दोन पक्षी तेथे निर्भयपणे आपल्या पिल्लांसह राहू लागले.
12.267.32
जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ।
सायंसायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३२ ॥
पंख फुटलेले ते पक्षी उडून जात आणि पुन्हा परत येत, हे तो प्रत्येक संध्याकाळी पाहत असे; परंतु विप्र जाजली विचलित झाला नाही.
12.267.33
कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् ।
त्यक्ता मातापितृभ्यां ते नचाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३३ ॥
कधी ते पक्षी पुन्हा जवळ येऊन सतत पुन्हा निघून जात; जणू आई-वडिलांनी त्यागलेले असावेत; तरीही जाजली विचलित झाला नाही.
12.267.34
तथा ते दिवसं चापि गत्वा सायं पुनर्नृप ।
उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः ॥ १२.२६७.३४ ॥
अशा प्रकारे ते पक्षी दिवसा जात आणि हे राजा, संध्याकाळी पुन्हा तेथेच निवासासाठी परत येत.
12.267.35
कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहगमाः ।
षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२.२६७.३५ ॥
कधी ते पक्षी पाच दिवस उडून जात आणि सहाव्या दिवशी परत येऊन एकत्र होत; तरीही जाजली विचलित झाला नाही.
12.267.36
क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसान्सुबहूनथ ।
नोपावर्तन्त शकुना जातपक्षाश्च ते यदा ॥ १२.२६७.३६ ॥
नंतर हळूहळू, पंख फुटलेले ते पक्षी पुष्कळ दिवस परत आले नाहीत.
12.267.37
कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः ।
नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः ॥ १२.२६७.३७ ॥
एकदा एका महिन्याभरात पक्षी उडून गेले; हे राजा, ते परत आले नाहीत; तेव्हा जाजली निघून गेला.
12.267.38
ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः ।
सिद्धोस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् ॥ १२.२६७.३८ ॥
ते नाहीसे झाल्यावर जाजली चकित झाला; 'मी सिद्ध झालो' असा विचार त्याने केला; तेव्हा त्याच्यात अभिमान शिरला.
12.267.39
स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः ।
संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाऽभवत् ॥ १२.२६७.३९ ॥
पक्षी निघून गेलेले पाहून नियमव्रती तो स्वतःला मान्य मानून अत्यंत आनंदित झाला.
12.267.40
स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् ।
उदयन्तमथादित्यमभ्यागच्छन्महातपाः ॥ १२.२६७.४० ॥
तो महातपस्वी नदीत स्नान व आचमन करून, होमाग्नीला तर्पण देऊन, उगवत्या सूर्याकडे आला.
12.267.41
संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतांवरः ।
आस्फोटयत्तथाऽऽकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ १२.२६७.४१ ॥
जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ जाजली चिमण्यांना मस्तकी मान देऊन आकाशात टाळी वाजवून म्हणाला, 'मला धर्म प्राप्त झाला आहे.'
12.267.42
अथान्तरिक्षे वागासीत्तां च शुश्राव जाजलिः ।
धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ १२.२६७.४२ ॥
तेव्हा आकाशातून एक वाणी झाली; जाजलीने ती ऐकली: 'हे जाजली, धर्मात तू तुलाधारासारखा नाहीस.'
12.267.43
वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥ १२.२६७.४३ ॥
वाराणसीत महाप्राज्ञ तुलाधार वास्तव्य करतात. हे द्विजा, तू बोलतोस तसे तेही बोलण्यास योग्य नाहीत.
12.267.44
सोमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया ।
पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १२.२६७.४४ ॥
हे राजा, क्रोधाच्या वशीभूत झालेल्या त्या मुनींनी तुलाधाराला पाहण्याच्या इच्छेने, जिथे संध्या होईल तेथेच घर करणारे असे होऊन पृथ्वीवर संचार केला.
12.267.45
कालेन महताऽगच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम् ।
विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः ॥ १२.२६७.४५ ॥
बऱ्याच काळाने तो वाराणसी नगरीत पोहोचला आणि तेथे तुलाधार वस्तू विकताना त्याने पाहिले.
12.267.46
सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः ।
समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२.२६७.४६ ॥
तो ब्राह्मण येताना पाहून, व्यापारावर उपजीविका करणारा तोही अत्यंत आनंदित होऊन उठला आणि स्वागताच्या शब्दांनी त्याचा सत्कार केला.
12.267.47
आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः ।
ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ १२.२६७.४७ ॥
हे ब्रह्मा, तुम्ही आलात हे मला ठाऊक आहे, यात शंका नाही. हे द्विजोत्तमा, मी जे बोलतो ते ऐका.
12.267.48
सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् ।
न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन ॥ १२.२६७.४८ ॥
समुद्रकिनाऱ्याचा आश्रय घेऊन तू मोठी तपश्चर्या केलीस; पण धर्माचे खरे नाव तू पूर्वी कधीही जाणले नाहीस.
12.267.49
ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः ।
क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया ॥ १२.२६७.४९ ॥
तेव्हा हे विप्रा, तुझ्या सिद्धी आणि तपाच्या सामर्थ्याने तुझ्या डोक्यावर लहान पक्षी लगेच जन्मले; आणि तू त्यांना जपलेस.
12.267.50
जातपक्षा यदा ते च गता संचरितुं ततः ।
मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज।
खे वाचां त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.५० ॥
जेव्हा त्यांना पंख फुटले आणि ते उडून गेले, तेव्हा हे द्विजा, धर्म मानून आकाशात माझ्याविषयीची वाणी तू ऐकलीस, हे द्विजश्रेष्ठा.
12.267.51
अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह ।
करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ १२.२६७.५१ ॥
रागाच्या अधीन होऊन तू इथे आलास. हे द्विजश्रेष्ठा, सांग, तुला प्रिय असे काय करू?