મહાભારત · અધ્યાય 12.269
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.269.1
यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया ।
स्वर्गद्वारं च वत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते ॥ १२.२६९.१ ॥
તુલા ધારણ કરનાર તારા વડે ધર્મ જે રીતે પ્રવર્તિત થયો છે, તેથી પ્રાણીઓનું સ્વર્ગદ્વાર અને આજીવિકા અવરોધાશે નહીં.
12.269.2
कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जिवसि ।
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज ॥ १२.२६९.२ ॥
ખેતીથી જ અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેનાથી તું પણ જીવે છે. પશુઓ, ઔષધિઓ અને વેપારથી મનુષ્યો જીવે છે.
12.269.3
ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि ।
न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलाम् ॥ १२.२६९.३ ॥
તેનાથી જ યજ્ઞ ઉત્પન્ન થાય છે, છતાં તું નાસ્તિકતાની વાતો બોલે છે. માત્ર આજીવિકા છોડી દઈએ તો આ લોક ચાલે નહીં.
12.269.4
वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः ।
न यज्ञं च विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः ॥ १२.२६९.४ ॥
હે જાજલિ, હું આજીવિકા વિશે કહીશ. હે બ્રાહ્મણ, હું નાસ્તિક નથી, અને યજ્ઞની નિંદા પણ કરતો નથી; યજ્ઞને જાણનારા અતિ દુર્લભ છે.
12.269.5
नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः ।
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमनुष्ठिताः ॥ १२.२६९.५ ॥
યજ્ઞ માટે બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર, અને યજ્ઞને જાણનારા લોકોને પણ નમસ્કાર. પોતાનો યજ્ઞ છોડીને બ્રાહ્મણો ક્ષત્રિય-યજ્ઞ કરી રહ્યા છે.
12.269.6
लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादानभिज्ञानां सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२.२६९.६ ॥
હે બ્રાહ્મણ, લોભી, ધનાસક્ત અને વેદવચનોથી અજાણ નાસ્તિકોએ આ પ્રવર્તિત કર્યું છે; આ સત્ય જેવું દેખાતું અસત્ય છે.
12.269.7
इदं देयमिदं देयमिति नान्यच्चिकीर्षति ।
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले ॥ १२.२६९.७ ॥
'આ આપવું જોઈએ, આ આપવું જોઈએ' એટલું જ તે વિચારે છે, બીજું કંઈ કરવા ઇચ્છતો નથી. તેથી, હે જાજલિ, ચોરી અને દુષ્કર્મો ઉત્પન્ન થાય છે.
12.269.8
यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुष्यन्ति देवताः ।
नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा।
पूजा स्याद्देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.२६९.८ ॥
જે સત્કર્મ અને હવ્ય છે, તેનાથી જ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે — નમસ્કારથી, હવિથી, સ્વાધ્યાયથી અને ઔષધિઓથી પણ તેમ જ. દેવતાઓની પૂજા શાસ્ત્ર પ્રમાણે હોવી જોઈએ.
12.269.9
इष्टापूर्तादसाधूनां विदुषां जायते प्रजा ।
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः ॥ १२.२६९.९ ॥
દુષ્ટોના ઇષ્ટપૂર્ત (યજ્ઞ અને પુણ્યકર્મ) થી અને વિદ્વાનોના ઇષ્ટપૂર્તથી પ્રજા ઉત્પન્ન થાય છે. લોભીથી લોભી ઉત્પન્ન થાય છે; સમચિત્તથી સમચિત્ત ઉત્પન્ન થાય છે.
12.269.10
यजमाना यथाऽऽत्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः ।
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम् ॥ १२.२६९.१० ॥
યજમાનો પોતાને જેમ, ઋત્વિજો પણ તેમ; એ જ રીતે પ્રજા પણ. યજ્ઞથી પ્રજા ઉત્પન્ન થાય છે, આકાશમાંથી નિર્મળ જળ ઉત્પન્ન થાય તેમ.
12.269.11
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपगच्छति ।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ १२.२६९.११ ॥
હે બ્રાહ્મણ, અગ્નિમાં અર્પિત આહુતિ આદિત્યને પહોંચે છે. આદિત્યથી વૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે; વૃષ્ટિથી અન્ન, અને તેનાથી પ્રજા.
12.269.12
तस्मात्सुनिष्ठिताः पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे ।
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीररुधोऽभवन् ॥ १२.२६९.१२ ॥
તેથી પૂર્વજ સુનિષ્ઠિત લોકોએ બધી કામનાઓ પ્રાપ્ત કરી. આશીર્વાદોથી પૃથ્વી ખેડ્યા વિના ફળદાયી અને વીરોથી ભરેલી થઈ.
12.269.13
न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन ।
शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन ॥ १२.२६९.१३ ॥
તેઓ યજ્ઞોમાં કે આત્મામાં કોઈ ફળ જોતા નથી. યજ્ઞના ફળ વિશે શંકા રાખીને જેઓ કોઈ રીતે યજ્ઞ કરે છે.
12.269.14
जानन्तः सर्वथा साधु लुब्धा वित्तप्रयोजनाः ।
स स्म पापकृतां लोकान्गुच्छेदशुभकर्मणा ॥ १२.२६९.१४ ॥
બધી રીતે સારું જાણવા છતાં લોભી અને ધન જ જેનો હેતુ છે, તે અશુભ કર્મથી પાપીઓના લોકોમાં જાય છે.
12.269.15
प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः ।
पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम ॥ १२.२६९.१५ ॥
જે માણસ પ્રમાણને અપ્રમાણથી વાપરીને અશુભ કરે છે, તે પાપાત્મા છે, અવિકસિત બુદ્ધિવાળો છે. હે દ્વિજોત્તમ, અહીં તે સદા એવો જ રહે છે.
12.269.16
कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति वै ब्राह्मणो भयम् ।
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुनः ॥ १२.२६९.१६ ॥
'આ કરવું જોઈએ' એમ જે કરણીય જાણે છે, તે બ્રાહ્મણ ભયને જાણે છે. જગતમાં બ્રહ્મ જ વર્તે છે; ફરી કર્તવ્યતા નથી.
12.269.17
विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम् ।
सर्वभूतोपकारश्च फलभावे च संयमः ॥ १२.२६९.१७ ॥
વળી, ગુણરહિત કર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ એમ અમે સાંભળ્યું છે — સર્વ ભૂતોનો ઉપકાર અને ફળભાવમાં સંયમ.
12.269.18
सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मवृत्तयः ।
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः ॥ १२.२६९.१८ ॥
સત્ય જ જેમનો યજ્ઞ હતો, દમ જ જેમનો યજ્ઞ હતો, જેઓ લોભરહિત અને આત્મસંયમી આચરણવાળા, સહજ ત્યાગી હતા — સર્વ લોકો એવા હતા, અન્ન પ્રત્યે ઈર્ષ્યારહિત.
12.269.19
क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः ।
ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपरानपि ॥ १२.२६९.१९ ॥
ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું તત્ત્વ જાણનારા, પોતાના યજ્ઞમાં દૃઢપણે સ્થિત, બ્રાહ્મ વેદનો અભ્યાસ કરનારા બીજાઓને પણ સંતોષે છે.
12.269.20
अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्रह्मणि संश्रितम् ।
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्ताऽतृप्तस्य जाजले ॥ १२.२६९.२० ॥
સમસ્ત દૈવત, સર્વ કંઈ બ્રહ્મ છે; તે બ્રહ્મમાં આશ્રિત છે. તૃપ્ત થનારથી દેવો પણ તૃપ્ત થાય છે; હે જાજલિ, તૃપ્ત અને અતૃપ્ત માટે પણ એમ જ છે.
12.269.21
यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन ।
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यतृप्तिः सुखोदया ॥ १२.२६९.२१ ॥
સર્વ રસોથી તૃપ્ત થયેલો માણસ કશાનું અભિનંદન કરતો નથી; તેમ પ્રજ્ઞાથી તૃપ્ત થયેલાની નિત્ય તૃપ્તિ સુખ ઉદય કરે છે.
12.269.22
धर्माधारा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा ।
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राज्ञस्त्ववेक्षते ॥ १२.२६९.२२ ॥
ધર્મ જેમનો આધાર, ધર્મમાં જેમને સુખ, સંપૂર્ણ નિશ્ચય કરનારા; 'વાસ્તવમાં આપણને હજી કંઈક છે' એમ પ્રાજ્ઞ જુએ છે.
12.269.23
ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः ।
अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम् ॥ १२.२६९.२३ ॥
જ્ઞાન-વિજ્ઞાનવાળા કેટલાક લોકો અતિ પુણ્ય આપનારા, પુણ્યમય અને પુણ્યવાન કુળ સાથે જોડાયેલા પરમ પારને પાર કરવા ઇચ્છે છે.
12.269.24
यत्र गत्वा न शोचन्ति च च्यवन्ति व्यथन्ति च ।
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः ॥ १२.२६९.२४ ॥
ત્યાં પહોંચીને તેઓ શોક કરતા નથી, ચ્યુત થતા નથી, વ્યથિત થતા નથી; સાત્ત્વિક લોકો અહીં જ તે બ્રહ્મસ્થાન પામે છે.
12.269.25
नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनाः ।
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया ॥ १२.२६९.२५ ॥
તેઓ સ્વર્ગની ઇચ્છા કરતા નથી; યશ જ જેમનું ધન છે એવા તેઓ યજ્ઞ પણ કરતા નથી. પોતાની શક્તિ અનુસાર અહિંસાથી સજ્જનોના માર્ગને અનુસરે છે.
12.269.26
वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलानि ते विदुः ।
न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति फलार्थिनः ॥ १२.२६९.२६ ॥
તેઓ વનસ્પતિઓ, ઔષધિઓ અને ફળમૂળ જાણે છે. પરંતુ ફળ ઇચ્છતા લોભી ઋત્વિજો તેમનાથી યજ્ઞ કરાવતા નથી.
12.269.27
स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः ।
परिनिष्ठितकर्माणाः प्रजानुग्रहकाम्यया ॥ १२.२६९.२७ ॥
પોતાનો જ હેતુ સાધતા દ્વિજોએ ફરી યજ્ઞ કર્યો. કર્મો પૂર્ણ કરનારા તેઓ પ્રજાના કલ્યાણની ઇચ્છાથી યજ્ઞ કરતા.
12.269.28
तस्मात्तानृत्विजो लुब्धा याजयन्त्यशुभान्नरान् ।
प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गे स्वधर्माचरणेन वै।
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले ॥ १२.२६९.२८ ॥
તેથી લોભી ઋત્વિજો અશુભ મનુષ્યો પાસે યજ્ઞ કરાવે છે. સ્વધર્મના આચરણથી તેઓ પ્રજાને સ્વર્ગે પહોંચાડી શકે. હે જાજલિ, મારી બુદ્ધિ સર્વત્ર સમાન છે.
12.269.29
प्रयुञ्जते येन यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभाः ।
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने ॥ १२.२६९.२९ ॥
જ્ઞાની દ્વિજશ્રેષ્ઠો યજ્ઞમાં સદા જે રીતે જોડાય છે, હે મહામુનિ, તે જ દેવયાન માર્ગે તેઓ જાય છે.
12.269.30
आवृत्तिस्तस्य चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाः ।
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले यथा ॥ १२.२६९.३० ॥
તે એકનું પુનરાવર્તન છે; પરંતુ હે મનીષીઓ, તેનું પુનરાવર્તન નથી. હે જાજલિ, તેઓ બંને દેવયાન માર્ગે જાય છે, જેમ.
12.269.31
स्वयं चैषामनडुहो युञ्जन्ति च वहन्ति च ।
स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः ॥ १२.२६९.३१ ॥
તેમના બળદો પોતે જ ઝૂંસરીમાં જોડાય છે અને ભાર વહે છે; ગાયો પણ પોતે જ દોહાય છે — મનના સંકલ્પની સિદ્ધિથી.
12.269.32
स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणाः ।
यस्तथा भावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति ॥ १२.२६९.३२ ॥
તેઓ પોતે યૂપ ઉપાડીને યજ્ઞ કરે છે અને પોતાના સાધનથી દક્ષિણા પૂરી કરે છે. આ રીતે આત્માથી શુદ્ધ થયેલો જ ગાયનો વધ કરવાને યોગ્ય છે.
12.269.33
ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते न तादृशाः ।
श्रद्धया गां पुरस्कृत्य तदृतं प्रब्रवीमि ते ॥ १२.२६९.३३ ॥
હે બ્રાહ્મણ, એ જ રીતે તેઓ ઔષધિઓથી યજ્ઞ કરે; પણ તેઓ એવા નથી. શ્રદ્ધાથી ગાયને આગળ રાખીને — આ સત્ય હું તને કહું છું.
12.269.34
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२६९.३४ ॥
આશીર્વાદની ઇચ્છા વિનાનો, આરંભ વિનાનો, નમસ્કાર અને સ્તુતિ વિનાનો, અક્ષય, જેનાં કર્મો ક્ષીણ થયાં છે — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.269.35
न श्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च ।
काम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले।
इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥ १२.२६९.३५ ॥
જે વેદ સંભળાવતો નથી, યજ્ઞ કરતો નથી, બ્રાહ્મણોને દાન આપતો નથી, કામ્ય આજીવિકા ઇચ્છે છે — હે જાજલિ, તે કઈ ગતિ પામે છે? આને દેવ માનીને યજ્ઞફળ મેળવી શકાય.
12.269.36
न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं ।
पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत्।
पूर्वेपूर्वे चास्य नावेक्षमाणा ।
नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति ॥ १२.२६९.३६ ॥
મુનિઓ પાસેથી એ તત્ત્વ અમે સાંભળ્યું નથી. હે વણિક, આ કઠિન વિષય હું તને પૂછું છું. પૂર્વજોએ આને જોયું નહીં; આનાથી આગળ ઋષિઓએ તેને સ્થાપ્યું નથી.
12.269.37
यस्मिन्नेवात्मतीर्थेन पशवः प्राप्नुयुर्मखम् ।
अथ स्म कर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम्।
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते ॥ १२.२६९.३७ ॥
આત્મતીર્થ વડે પશુઓ યજ્ઞ કેવી રીતે પામે? કયા કર્મથી મનુષ્ય સુખ પામે? હે વેપારી, હે મહાપ્રાજ્ઞ, તે મને કહો; હું તમારા પર સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખું છું.
12.269.38
उत यज्ञा उतायज्ञा मस्वं नार्हन्ति ते क्वचित् ।
आज्येन पयसा दध्ना सत्कृत्यामिक्षया त्वचा।
बालैः शृङ्गेण पादेन संभरत्येव गौर्मखम् ॥ १२.२६९.३८ ॥
યજ્ઞ હોય કે અયજ્ઞ, તું તેમને કદી ગણતરીમાં ન લે. ઘી, દૂધ, દહીં, આમિક્ષા, ચામડી, વાળ, શિંગડા અને ખરી સાથે આદરપૂર્વક ગાય જ યજ્ઞ પૂર્ણ કરે છે.
12.269.39
पत्नीव्रतेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् ।
इष्टं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥ १२.२६९.३९ ॥
પત્નીવ્રતના વિધાનથી, નિયોજિત થઈને મનુષ્ય કર્મ કરે છે. ઇષ્ટ દેવતાની સ્થાપના કરીને જ તે યજ્ઞ પામે છે.
12.269.40
पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते ।
सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः।
जाजले तीर्थमात्मेव मा स्म देशातिथिर्भव ॥ १२.२६९.४० ॥
બધા પશુઓમાં પુરોડાશ જ મેધ્ય (યજ્ઞયોગ્ય) કહેવાય છે. બધી નદીઓ સરસ્વતી છે; બધા શિલાસમૂહો પવિત્ર છે. હે જાજલિ, આત્મા જ તીર્થ છે; દેશનો અતિથિ ન થા.
12.269.41
एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले ।
कारणैर्धर्ममन्विच्छन्स लोकानाप्नुते शुभान् ॥ १२.२६९.४१ ॥
હે જાજલિ, આવા ધર્મોનું અહીં આચરણ કરીને, કારણો દ્વારા ધર્મની શોધ કરનાર શુભ લોકો પામે છે.
12.269.42
एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति ।
उपपत्त्याऽभिसंपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान् ॥ १२.२६९.४२ ॥
તુલાધાર આવા ધર્મોની પ્રશંસા કરે છે; જે તર્કથી સિદ્ધ થયેલા છે અને સજ્જનો દ્વારા સદા સેવાયેલા છે.