महाभारत · अध्याय 12.269
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.269.1
यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया ।
स्वर्गद्वारं च वत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते ॥ १२.२६९.१ ॥
तुला धारण करणाऱ्या तुझ्याकडून ज्या प्रकारे धर्म प्रवर्तित झाला आहे, त्यामुळे प्राण्यांचे स्वर्गद्वार आणि उपजीविका रोखली जाणार नाही.
12.269.2
कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जिवसि ।
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज ॥ १२.२६९.२ ॥
शेतीमुळेच अन्न उत्पन्न होते, आणि त्यामुळेच तूही जगतोस. पशू, औषधी आणि व्यापार यांच्याद्वारे मर्त्य जीव जगतात.
12.269.3
ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि ।
न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलाम् ॥ १२.२६९.३ ॥
त्यामुळेच यज्ञ उत्पन्न होतो; तरीही तू नास्तिकतेचे बोलतोस. केवळ उपजीविका सोडली तर हे जग चालणार नाही.
12.269.4
वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः ।
न यज्ञं च विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः ॥ १२.२६९.४ ॥
हे जाजले, मी उपजीविकेविषयी सांगेन. हे ब्राह्मणा, मी नास्तिक नाही आणि यज्ञाची निंदाही करत नाही; यज्ञ जाणणारे अत्यंत दुर्लभ आहेत.
12.269.5
नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः ।
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमनुष्ठिताः ॥ १२.२६९.५ ॥
यज्ञासाठी ब्राह्मणांना नमस्कार असो, आणि जे यज्ञ जाणणारे लोक आहेत त्यांनाही नमस्कार असो. स्वतःचा यज्ञ सोडून ब्राह्मण क्षत्रिययज्ञ करत आहेत.
12.269.6
लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादानभिज्ञानां सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२.२६९.६ ॥
हे ब्राह्मणा, लोभी, धनाच्या मागे लागलेले आणि वेदवचनांविषयी अज्ञ असलेले नास्तिक यांनी हे प्रवर्तित केले आहे; हे सत्यासारखे भासणारे असत्य आहे.
12.269.7
इदं देयमिदं देयमिति नान्यच्चिकीर्षति ।
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले ॥ १२.२६९.७ ॥
'हे द्यावे, हे द्यावे' एवढेच तो करू इच्छितो, दुसरे काही नाही. म्हणून, हे जाजली, चोरी आणि दुष्कर्मे उत्पन्न होतात.
12.269.8
यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुष्यन्ति देवताः ।
नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा।
पूजा स्याद्देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२.२६९.८ ॥
जे सत्कर्म आणि हव्य आहे, त्यानेच देवता संतुष्ट होतात — नमस्काराने, हविर्द्रव्याने, स्वाध्यायाने आणि औषधींनीही तसेच. देवतांची पूजा शास्त्रानुसार असावी.
12.269.9
इष्टापूर्तादसाधूनां विदुषां जायते प्रजा ।
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः ॥ १२.२६९.९ ॥
दुष्टांच्या इष्टपूर्तातून (यज्ञ व पुण्यकर्मे) आणि विद्वानांच्या इष्टपूर्तातून प्रजा जन्मते. लोभी माणसापासून लोभी जन्मतो; समचित्त माणसापासून समचित्त जन्मतो.
12.269.10
यजमाना यथाऽऽत्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः ।
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम् ॥ १२.२६९.१० ॥
यजमान स्वतःला जसे, तसेच ऋत्विजही; तसेच प्रजाही. यज्ञापासून प्रजा उत्पन्न होते, आकाशापासून निर्मळ जल उत्पन्न होते तसे.
12.269.11
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपगच्छति ।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ १२.२६९.११ ॥
हे ब्राह्मणा, अग्नीत अर्पिलेली आहुती आदित्यापर्यंत पोहोचते. आदित्यापासून वृष्टी होते; वृष्टीपासून अन्न, आणि अन्नापासून प्रजा.
12.269.12
तस्मात्सुनिष्ठिताः पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे ।
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीररुधोऽभवन् ॥ १२.२६९.१२ ॥
म्हणून पूर्वीच्या सुनिष्ठित लोकांनी सर्व इच्छा प्राप्त केल्या. आशीर्वादांनी पृथ्वी नांगरल्याविना पिकणारी आणि वीरांनी भरलेली झाली.
12.269.13
न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन ।
शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन ॥ १२.२६९.१३ ॥
ते यज्ञांमध्ये किंवा आत्म्यामध्ये कोणतेही फळ पाहत नाहीत. यज्ञाच्या फलाविषयी शंका घेत जे कसेतरी यज्ञ करतात.
12.269.14
जानन्तः सर्वथा साधु लुब्धा वित्तप्रयोजनाः ।
स स्म पापकृतां लोकान्गुच्छेदशुभकर्मणा ॥ १२.२६९.१४ ॥
सर्व प्रकारे चांगले जाणूनही लोभी आणि धन हेच ध्येय असलेला, अशुभ कर्माने पापी लोकांकडे जातो.
12.269.15
प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः ।
पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम ॥ १२.२६९.१५ ॥
जो मनुष्य प्रमाणाला अप्रमाणाने वापरून अशुभ करतो, तो पापात्मा आहे, अपरिपक्व प्रज्ञेचा आहे. हे द्विजोत्तमा, येथे तो सदैव तसाच राहतो.
12.269.16
कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति वै ब्राह्मणो भयम् ।
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुनः ॥ १२.२६९.१६ ॥
'हे करायला हवे' असे करणीय जाणणारा ब्राह्मण भय जाणतो. जगात ब्रह्मच विद्यमान आहे; पुन्हा कर्तव्यता नाही.
12.269.17
विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम् ।
सर्वभूतोपकारश्च फलभावे च संयमः ॥ १२.२६९.१७ ॥
पुन्हा, गुणरहित कर्मापेक्षा श्रेष्ठ असे आम्ही ऐकले आहे — सर्व प्राण्यांचे उपकार आणि फलभावात संयम.
12.269.18
सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मवृत्तयः ।
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः ॥ १२.२६९.१८ ॥
सत्य हेच ज्यांचा यज्ञ, दम हाच ज्यांचा यज्ञ, जे लोभरहित व आत्मसंयमी आचरणाचे, सहज त्यागी होते — सर्व लोक असे होते, अन्नाविषयी मत्सररहित.
12.269.19
क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः ।
ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपरानपि ॥ १२.२६९.१९ ॥
क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञाचे तत्त्व जाणणारे, आपल्या यज्ञात दृढपणे स्थिर असलेले, ब्राह्म वेदाचे अध्ययन करणारे इतरांनाही संतुष्ट करतात.
12.269.20
अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्रह्मणि संश्रितम् ।
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्ताऽतृप्तस्य जाजले ॥ १२.२६९.२० ॥
सर्व दैवते, सर्व काही ब्रह्मच आहे; ते ब्रह्मातच आश्रित आहे. तृप्त होणाऱ्याने देवही तृप्त होतात; हे जाजले, तृप्त व अतृप्त यांच्याबाबतही हेच.
12.269.21
यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन ।
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यतृप्तिः सुखोदया ॥ १२.२६९.२१ ॥
सर्व रसांनी तृप्त झालेला माणूस कशाचेही अभिनंदन करत नाही; तसेच प्रज्ञेने तृप्त झालेल्याची नित्य तृप्ती सुख उत्पन्न करते.
12.269.22
धर्माधारा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा ।
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राज्ञस्त्ववेक्षते ॥ १२.२६९.२२ ॥
धर्म हाच ज्यांचा आधार, धर्मात ज्यांना सुख, पूर्णपणे निश्चित केलेले; 'खरोखर आपल्याला आणखी काही आहे' असे प्राज्ञ पाहतो.
12.269.23
ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः ।
अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम् ॥ १२.२६९.२३ ॥
ज्ञान-विज्ञान असलेले काही लोक अत्यंत पुण्य देणारे, पुण्यमय आणि पुण्यवान कुळाशी जोडलेले असे परम पार पार करू इच्छितात.
12.269.24
यत्र गत्वा न शोचन्ति च च्यवन्ति व्यथन्ति च ।
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः ॥ १२.२६९.२४ ॥
तेथे गेल्यावर ते शोक करत नाहीत, च्युत होत नाहीत, व्यथित होत नाहीत; ते सात्त्विक लोक इथेच त्या ब्रह्मस्थानाला प्राप्त होतात.
12.269.25
नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनाः ।
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया ॥ १२.२६९.२५ ॥
ते स्वर्गाची इच्छा करत नाहीत, यशच ज्यांचे धन आहे असे ते यज्ञही करत नाहीत. आपल्या शक्तीनुसार अहिंसेने ते सत्पुरुषांच्या मार्गाचे अनुसरण करतात.
12.269.26
वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलानि ते विदुः ।
न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति फलार्थिनः ॥ १२.२६९.२६ ॥
ते वनस्पती, औषधी व फळमुळे जाणतात. परंतु फळाची इच्छा करणारे लोभी ऋत्विज यांच्याद्वारे यज्ञ करवत नाहीत.
12.269.27
स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः ।
परिनिष्ठितकर्माणाः प्रजानुग्रहकाम्यया ॥ १२.२६९.२७ ॥
आपलेच प्रयोजन साधत द्विजांनी पुन्हा यज्ञ केला. कर्मे पूर्ण केलेले ते प्रजेच्या कल्याणाच्या इच्छेने यज्ञ करत.
12.269.28
तस्मात्तानृत्विजो लुब्धा याजयन्त्यशुभान्नरान् ।
प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गे स्वधर्माचरणेन वै।
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले ॥ १२.२६९.२८ ॥
म्हणूनच लोभी ऋत्विज अशुभ माणसांकडून यज्ञ करवतात. स्वधर्माचरणाने ते प्रजांना स्वर्गाला पोहोचवू शकतात. हे जाजलि, माझी बुद्धी सर्वत्र समान आहे.
12.269.29
प्रयुञ्जते येन यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभाः ।
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने ॥ १२.२६९.२९ ॥
ज्ञानी द्विजश्रेष्ठ यज्ञात नेहमी ज्या पद्धतीने गुंततात, हे महामुने, त्याच देवयान मार्गाने ते जातात.
12.269.30
आवृत्तिस्तस्य चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाः ।
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले यथा ॥ १२.२६९.३० ॥
त्या एकाचा पुनर्जन्म होतो; परंतु हे मनीषींनो, त्याचा पुनर्जन्म होत नाही. हे जाजलि, ते दोघेही देवयान मार्गाने जातात, जसे.
12.269.31
स्वयं चैषामनडुहो युञ्जन्ति च वहन्ति च ।
स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः ॥ १२.२६९.३१ ॥
त्यांचे बैल स्वतःच जुंपले जातात आणि ओझे वाहतात; गायीही स्वतःच दुधाळ होतात — मनाच्या संकल्पसिद्धीने.
12.269.32
स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणाः ।
यस्तथा भावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति ॥ १२.२६९.३२ ॥
ते स्वतः यूप उचलून यज्ञ करतात आणि स्वतःच्या साधनांनी दक्षिणा पूर्ण करतात. असा आत्मशुद्ध जो असेल तोच गाईचा वध करण्यास योग्य ठरतो.
12.269.33
ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते न तादृशाः ।
श्रद्धया गां पुरस्कृत्य तदृतं प्रब्रवीमि ते ॥ १२.२६९.३३ ॥
हे ब्राह्मणा, याप्रमाणे ते औषधींनी यज्ञ करोत; पण ते तसे नाहीत. श्रद्धेने गाईला पुढे ठेवून — हे सत्य मी तुला सांगतो.
12.269.34
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२६९.३४ ॥
आशीर्वादाची इच्छा नसलेला, आरंभ न करणारा, नमस्कार व स्तुती नसलेला, अक्षय, ज्याची कर्मे क्षीण झाली आहेत — त्याला देव ब्राह्मण म्हणून जाणतात.
12.269.35
न श्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च ।
काम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले।
इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥ १२.२६९.३५ ॥
जो वेद वाचत नाही, यज्ञ करत नाही, ब्राह्मणांना दान देत नाही, कामनायुक्त उपजीविका इच्छितो — हे जाजले, तो कोणती गती प्राप्त करतो? याला देव मानून यज्ञफल मिळवता येते.
12.269.36
न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं ।
पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत्।
पूर्वेपूर्वे चास्य नावेक्षमाणा ।
नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति ॥ १२.२६९.३६ ॥
मुनींकडून ते तत्त्व आम्ही ऐकलेले नाही. हे वाणिका, हा कठीण विषय मी तुला विचारतो. पूर्वजांनी हे पाहिले नाही; याच्या पलीकडे ऋषींनीही ते स्थापित केले नाही.
12.269.37
यस्मिन्नेवात्मतीर्थेन पशवः प्राप्नुयुर्मखम् ।
अथ स्म कर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम्।
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते ॥ १२.२६९.३७ ॥
आत्मतीर्थाने पशू यज्ञ कसे प्राप्त करतात? कोणत्या कर्माने माणूस सुख मिळवील? हे व्यापाऱ्या, हे महाप्राज्ञा, ते मला सांग; मी तुझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवतो.
12.269.38
उत यज्ञा उतायज्ञा मस्वं नार्हन्ति ते क्वचित् ।
आज्येन पयसा दध्ना सत्कृत्यामिक्षया त्वचा।
बालैः शृङ्गेण पादेन संभरत्येव गौर्मखम् ॥ १२.२६९.३८ ॥
यज्ञ असोत वा अयज्ञ, त्यांना तू कधीही मान्य करू नकोस. तूप, दूध, दही, आमिक्षा, कातडी, केस, शिंग व खूर यांसह आदराने गायच यज्ञ पूर्ण करते.
12.269.39
पत्नीव्रतेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् ।
इष्टं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥ १२.२६९.३९ ॥
पत्नीव्रताच्या विधीने, नियोजन करून माणूस कर्म करतो. इष्ट देवतेची स्थापना करूनच तो यज्ञ प्राप्त करतो.
12.269.40
पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते ।
सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः।
जाजले तीर्थमात्मेव मा स्म देशातिथिर्भव ॥ १२.२६९.४० ॥
सर्व पशूंमध्ये पुरोडाश हाच मेध्य (यज्ञयोग्य) असे म्हटले जाते. सर्व नद्या सरस्वतीच आहेत; सर्व शिलासंचय पवित्र आहेत. हे जाजले, आत्माच तीर्थ आहे; देशाचा पाहुणा होऊ नकोस.
12.269.41
एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले ।
कारणैर्धर्ममन्विच्छन्स लोकानाप्नुते शुभान् ॥ १२.२६९.४१ ॥
हे जाजले, असे धर्म येथे आचरणारा आणि कारणांद्वारे धर्माचा शोध घेणारा शुभ लोक प्राप्त करतो.
12.269.42
एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति ।
उपपत्त्याऽभिसंपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान् ॥ १२.२६९.४२ ॥
तुलाधार अशा धर्मांची प्रशंसा करतो; जे युक्तीने सिद्ध झालेले आणि सज्जनांनी सदैव आचरलेले आहेत.