મહાભારત · અધ્યાય 12.27
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.27.1
ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानिष्टांस्त्यजिष्यतः ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत् ॥ १२.२७.१ ॥
સ્વજનોના શોકથી તપ્ત, પ્રાણ ત્યજવા તત્પર પાંડુપુત્ર જ્યેષ્ઠનો શોક વ્યાસે દૂર કર્યો.
12.27.2
अत्राप्युदाहरन्तीमभितिहासं पुरातनम् ।
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२७.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ — 'અશ્મગીત' — કહે છે. હે નરવ્યાઘ્ર યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.27.3
अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः ।
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकसमन्वितः ॥ १२.२७.३ ॥
દુઃખ અને શોકથી ભરાયેલા વિદેહરાજ જનકે પ્રાજ્ઞ બ્રાહ્મણ અશ્મને પોતાનો સંશય પૂછ્યો.
12.27.4
आगमे यदि वाऽपाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च ।
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता ॥ १२.२७.४ ॥
સ્વજનો અને ધનના આગમન કે નાશમાં, કલ્યાણ ઇચ્છતા માણસે કેવી રીતે વર્તવું?
12.27.5
उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः ।
तानितान्यनुवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२.२७.५ ॥
મનુષ્ય જન્મતાં જ આ આત્મા તેની પાછળ તે તે દુઃખો અને સુખોને તરત અનુસરે છે.
12.27.6
तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते ।
तदस्य चेतनामाशु हरत्यभ्रमिवानिलः ॥ १२.२७.६ ॥
તેમાંનું કોઈ એક આવે ત્યારે માણસ જે જે સેવે છે, તે જ પવન વાદળને લઈ જાય તેમ તેની ચેતનાને ઝડપથી હરી લે છે.
12.27.7
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येभिर्हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते ॥ १२.२७.७ ॥
હું ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલો છું, હું સિદ્ધ છું, હું કેવળ માણસ નથી — આ ત્રણ કારણોથી તેનું ચિત્ત વહી જાય છે.
12.27.8
संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२.२७.८ ॥
આસક્ત મનવાળો માણસ પૂર્વજોએ સંચિત કરેલા ભોગો છોડીને, સંપૂર્ણ ક્ષીણ થઈને, પારકી સંપત્તિ લેવી સારી માને છે.
12.27.9
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम् ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२.२७.९ ॥
મર્યાદા ઓળંગીને અયોગ્ય રીતે લેનારને લોભી રાજાઓ બાણોથી હરણની જેમ રોકે છે.
12.27.10
ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव ॥ १२.२७.१० ॥
હે રાજન્! વીસ કે ત્રીસ વર્ષના જે માણસો છે, તેઓ સો વર્ષ પછી નહીં હોય.
12.27.11
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः ॥ १२.२७.११ ॥
તેમના પરમ દુઃખ માટે બુદ્ધિથી ઔષધ આચરવું; સર્વ પ્રાણીઓના આચરણને સર્વત્ર જોતા રહેવું.
12.27.12
मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः ।
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते ॥ १२.२७.१२ ॥
માનસિક દુઃખોનું મૂળ ફરી ચિત્તભ્રમ છે; અનિષ્ટનું આવી પડવું, અથવા ત્રીજું ઉત્પન્ન થતું નથી.
12.27.13
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते तथा संस्पर्शजान्यपि ॥ १२.२७.१३ ॥
આ રીતે અહીં માણસને ઘેરી વળતાં આ અનેક પ્રકારનાં દુઃખો, સ્પર્શથી જન્મેલાં પણ.
12.27.14
जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि ॥ १२.२७.१४ ॥
ઘડપણ અને મૃત્યુ જીવોને બે વરુની જેમ ખાનારા છે — બળવાન અને નિર્બળ, નાના અને મોટાને પણ.
12.27.15
न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू हि मानवः ।
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम् ॥ १२.२७.१५ ॥
કોઈ પણ માણસ ક્યારેય ઘડપણ અને મૃત્યુને ઓળંગી શકતો નથી — સમુદ્ર સુધી ફેલાયેલી આ પૃથ્વી જીતી લે તોપણ.
12.27.16
सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् ।
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥ १२.२७.१६ ॥
સુખ હોય કે દુઃખ, જીવોની સામે જે આવે તે બધું — લાચાર બનીને ભોગવવું જ પડે; છૂટવાનો કોઈ માર્ગ નથી.
12.27.17
पूर्वे वयसि मध्ये वाऽप्युत्तरे वा नराधिप ।
अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिता ये ततोऽन्यथा ॥ १२.२७.१७ ॥
હે નરેશ, યૌવનમાં, મધ્યવયમાં કે ઘડપણમાં — જે વિષયો ઇચ્છાતા હોય છે તે અવશ્ય અનિવાર્ય છે; તેનાથી ઊલટું થતું નથી.
12.27.18
अप्रियैः सह संयोगो विप्रयोगश्च सुप्रियैः ।
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते ॥ १२.२७.१८ ॥
અપ્રિય સાથે સંયોગ અને અતિ પ્રિયથી વિયોગ, લાભ અને હાનિ, સુખ અને દુઃખ — આ વિધાન જ અનુસરે છે.
12.27.19
प्रादुर्भावश्च भूतानां देहत्यागस्तथैव च ।
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२७.१९ ॥
પ્રાણીઓનો ઉદ્ભવ અને દેહત્યાગ, તેમજ પ્રાપ્તિ અને પ્રયત્નનો યોગ — આ સર્વ સ્થિર છે.
12.27.20
गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः ।
तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते ॥ १२.२७.२० ॥
ગંધ, વર્ણ, રસ, સ્પર્શ સ્વભાવથી નિવૃત્ત થાય છે; તેમજ સુખ-દુઃખ પણ — વિધાન અનુસરે છે.
12.27.21
आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम् ।
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवत्युत ॥ १२.२७.२१ ॥
આસન, શયન, વાહન, ઊભા થવું, પીવું અને ભોજન — આ સર્વ પ્રાણીઓ માટે નિયત છે અને કાળથી જ થાય છે.
12.27.22
वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः ।
स्त्रीमन्तश्चापरे षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥ १२.२७.२२ ॥
વૈદ્યો પણ રોગી હોય છે, બળવાન પણ દુર્બળ થાય છે; પત્નીવાળા અને બીજા નપુંસકો પણ હોય છે — કાળનો ફેરફાર વિચિત્ર છે.
12.27.23
कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं रूपमेव च ।
सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते ॥ १२.२७.२३ ॥
કુળમાં જન્મ, પરાક્રમ, આરોગ્ય, રૂપ, સૌભાગ્ય અને ભોગ — આ ભવિતવ્યથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.27.24
सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् ।
नास्ति पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेष्टितम् ॥ १२.२७.२४ ॥
ગરીબોને, નહીં ઇચ્છનારાઓને ઘણા પુત્રો હોય છે; સમૃદ્ધોને પુત્ર નથી હોતો — વિધિની ચેષ્ટા વિચિત્ર છે.
12.27.25
व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षाश्चापदो विषम ।
ज्वरश्च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा ॥ १२.२७.२५ ॥
રોગ, અગ્નિ, જળ, શસ્ત્ર, ભૂખ, આપત્તિ, ઝેર, તાવ, જીવનું મરણ અને ઊંચેથી પડવું પણ (એ જ રીતે).
12.27.26
निर्याणे यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति सेतुना ।
दृश्यते नाप्यतिक्रामन्न निष्क्रान्तोऽथवा पुनः।
दृश्यते चाप्यतिक्रामन्न निग्राह्योऽथवा पुनः ॥ १२.२७.२६ ॥
જેને જે નિર્ધારિત છે, તે જ માર્ગે તે જાય છે. ઓળંગવું, બહાર નીકળવું કે ફરી પાછા આવવું દેખાતું નથી; ઓળંગતો દેખાય તો પણ રોકી ન શકાય એવો, અથવા ફરી (એમ જ).
12.27.27
दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः ।
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जरान्वितः ॥ १२.२७.२७ ॥
અહીં ધનવાન માણસ યુવાનીમાં જ નાશ પામતો દેખાય છે; અને ગરીબ તથા પીડિત માણસ સો વર્ષ સુધી ઘડપણથી યુક્ત રહેતો દેખાય છે.
12.27.28
अकिञ्चनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः ।
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत् ॥ १२.२७.२८ ॥
નિર્ધન પુરુષો પણ દીર્ઘાયુષી દેખાય છે; અને સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મેલા પતંગિયાંની જેમ નાશ પામે છે.
12.27.29
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
दरिद्राणां तु भूयिष्ठं काष्ठमश्मा हि जीर्यते ॥ १२.२७.२९ ॥
જગતમાં સામાન્ય રીતે ધનવાનોમાં ભોગવવાની શક્તિ નથી હોતી; અને ગરીબો મોટાભાગે લાકડા અને પથ્થરની જેમ ઘસાઈ જાય છે.
12.27.30
अहमेतत्करोमीति मन्यते कालनोदितः ।
यद्यदिष्टमसंतोषाहुरात्मा पापमाचरेत् ॥ १२.२७.३० ॥
કાળથી પ્રેરાયેલો માણસ માને છે કે "હું આ કરું છું"; અસંતોષથી જે જે ઇષ્ટ લાગે, તે માણસ પાપ રૂપે આચરે.
12.27.31
मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं प्रसङ्गा निन्दिता बुधैः ।
दृश्यन्ते पुरुषाश्चात्र संप्रयुक्ता बहुश्रुताः ॥ १२.२७.३१ ॥
શિકાર, જુગાર, સ્ત્રીઓ અને મદ્યપાન એ આસક્તિઓની જ્ઞાનીઓએ નિંદા કરી છે; છતાં અહીં બહુશ્રુત પુરુષો પણ તેમાં લાગેલા જોવા મળે છે.
12.27.32
इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानिह ।
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥ १२.२७.३२ ॥
આ રીતે કાળ દ્વારા અહીં ઇષ્ટ અને અનિષ્ટ બધા પદાર્થો સર્વ પ્રાણીઓને સ્પર્શે છે; તેનું કારણ દેખાતું નથી.
12.27.33
वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहः क्षपे ।
ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभतिं च ॥ १२.२७.३३ ॥
વાયુ, આકાશ, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય—રાત્રે પ્રકાશ લાવનારા, નદીઓ, પર્વતો—તેમને કોણ રચે છે? કોણ ધારણ કરે છે?
12.27.34
शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते ।
एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥ १२.२७.३४ ॥
ઠંડી, ગરમી અને વરસાદ કાળ સાથે બદલાય છે; એ જ રીતે, હે નરશ્રેષ્ઠ, મનુષ્યોનાં સુખ-દુઃખ પણ બદલાય છે.
12.27.35
नौषधानि न शस्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम् ॥ १२.२७.३५ ॥
ઔષધિઓ નહીં, શસ્ત્રો નહીં, હોમ નહીં, ફરી જપ પણ નહીં; મૃત્યુને પામેલા કે ઘડપણથી ઘેરાયેલા મનુષ્યને તેઓ બચાવતા નથી.
12.27.36
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२.२७.३६ ॥
મહાસાગરમાં એક લાકડું બીજા લાકડાને મળે, મળ્યા પછી છૂટું પડે, તેવી જ રીતે પ્રાણીઓનો સમાગમ છે.
12.27.37
ये च निष्परुषैरुक्तगीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥ १२.२७.३७ ॥
જેઓ મધુર વચન, ગીત અને વાદ્યોથી સેવાય છે, અને જેઓ અનાથ છે તથા પરાયા અન્નથી જીવે છે — કાળ તે સૌ સાથે સમાન વર્તે છે.
12.27.38
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२.२७.३८ ॥
સંસારમાં હજારો માતા-પિતા અને સેંકડો પુત્ર-પત્નીઓ અનુભવાય છે; તેઓ કોના છે, અને આપણે કોના છીએ?
12.27.39
नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित् ।
पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृज्जनैः ॥ १२.२७.३९ ॥
તેનું કોઈ થશે નહીં, અને આ કોઈનો થતો નથી; પત્ની, સગાં અને મિત્રો સાથેનો આ સંબંધ માર્ગમાં થયેલો સંગમ માત્ર છે.
12.27.40
क्वासे क्व च गमिष्यामि कोऽन्वहं किमिहास्थितः ।
कस्मात्किमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः ॥ १२.२७.४० ॥
તે ક્યાં છે, અને હું ક્યાં જઈશ? હું કોણ છું, અને અહીં કઈ સ્થિતિમાં છું? શા માટે શોક કરું? આ રીતે મનને સ્થિર કરવું જોઈએ.
12.27.41
अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ ।
पथि संगतमेवैतद्धाता माता पिता सखा ॥ १२.२७.४१ ॥
અનિત્ય, પ્રિયજનોના સહવાસમાં, ચક્ર જેવા ફરતા સંસારમાં, આ સર્વ માર્ગમાં થયેલો સંગમ છે — પોષક, માતા, પિતા, મિત્ર.
12.27.42
न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता ॥ १२.२७.४२ ॥
પરલોક પહેલાં પ્રત્યક્ષ જોવાયો નથી; જ્ઞાનીઓ તેને જાણે છે. પરંતુ કલ્યાણ ઇચ્છનારે આગમોનું ઉલ્લંઘન કર્યા વિના શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.
12.27.43
कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्म्याणि च समाचरेत् ।
यजेच्च विद्वान्विधिवत्रिवर्गं चाप्युपाचरेत् ॥ १२.२७.४३ ॥
પિતૃદેવતા સંબંધિત કર્મો કરવાં અને ધર્મસંમત કર્તવ્યોનું સારી રીતે આચરણ કરવું. વિદ્વાને વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કરવો અને ત્રિવર્ગની પણ સેવા કરવી.
12.27.44
सन्निमज्जेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥ १२.२७.४४ ॥
આ જગત ઊંડા કાળસાગરમાં ડૂબી રહ્યું છે, જ્યાં જરા અને મૃત્યુ મહાન મગર છે; છતાં કોઈ તે સમજતું નથી.
12.27.45
आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहाः ।
दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समबिप्लुताः ॥ १२.२७.४५ ॥
આયુર્વેદનો અભ્યાસ કરનારા ઘણા વૈદ્યો, પરિવાર સહિત હોવા છતાં, રોગોથી સંપૂર્ણપણે ઘેરાયેલા જોવા મળે છે.
12.27.46
ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च ।
न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ १२.२७.४६ ॥
તેઓ કષાયો અને વિવિધ ઘી પીવા છતાં મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી — જેમ મહાસાગર પોતાના કિનારાને ઓળંગતો નથી.
12.27.47
रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः ॥ १२.२७.४७ ॥
રસાયનવિદ્યા જાણનારા અને રસાયનોનો સારી રીતે ઉપયોગ કરનારા પણ ઘડપણથી ભાંગેલા જોવા મળે છે — જેમ શ્રેષ્ઠ હાથીઓથી હાથીઓ ભાંગે.
12.27.48
तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाध्ययने रताः ।
दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १२.२७.४८ ॥
એ જ રીતે તપયુક્ત, સ્વાધ્યાય અને અધ્યયનમાં રત, દાનશીલ અને યજ્ઞપ્રવૃત્ત લોકો પણ ઘડપણ અને મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી.
12.27.49
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः ।
जातानां सर्वभूतानां न पुनर्वै समागमः ॥ १२.२७.४९ ॥
દિવસો પાછા ફરતા નથી, મહિનાઓ નહીં, અને વર્ષો ફરી આવતાં નથી. જન્મેલા સર્વ પ્રાણીઓનું ફરી મિલન થતું નથી.
12.27.50
सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः ।
स्रोतसैव समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम् ॥ १२.२७.५० ॥
સમય દ્વારા તે એ વિશાળ માર્ગ પર, ખરેખર અસ્થિર રીતે, પ્રવાહની જેમ જ ચાલ્યો જાય છે; જે માર્ગ સર્વ પ્રાણીઓ સેવે છે.
12.27.51
देहो वा जीविताद्व्येति देही वाऽप्येति देहतः ।
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ॥ १२.२७.५१ ॥
શરીર જીવનથી છૂટું પડે છે, અથવા દેહી શરીરમાંથી નીકળી જાય છે. માર્ગ પર આ સંગમ પત્નીઓ, અન્યો અને સ્વજનો સાથે જ છે.
12.27.52
नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् ।
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥ १२.२७.५२ ॥
કોઈને પણ ક્યારેય આ અત્યંત ટકાઉ સાથ મળતો નથી; પોતાના શરીર સાથે પણ નહીં, તો બીજા સાથે કેવી રીતે?
12.27.53
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहाः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽनघ ॥ १२.२७.५३ ॥
હે રાજન! આજે તારા પિતા ક્યાં છે? આજે તારા પિતામહો ક્યાં છે? આજે તું તેમને જોતો નથી; હે નિષ્પાપ, તેઓ પણ આજે તને જોતા નથી.
12.27.54
न चैव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य च ।
आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर ॥ १२.२७.५४ ॥
માણસ સ્વર્ગ કે નરક જોનારો નથી; પણ આગમ એ સજ્જનોની આંખ છે. હે રાજન, તેનું જ અહીં આચરણ કર.
12.27.55
चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च ।
पितृदेवमनुष्याणामानृण्यादनसूयकः ॥ १२.२७.५५ ॥
બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરનારે સંતાન ઉત્પન્ન કરવું અને યજ્ઞ કરવો; પિતૃ, દેવ અને મનુષ્યોના ઋણથી મુક્ત થઈ, ઈર્ષ્યારહિત રહેવું.
12.27.56
स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः ।
प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तभैक्षः।
आराधयेत्स्वर्गमिमं च लोकं ।
परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम् ॥ १२.२७.५६ ॥
તે યજ્ઞપરાયણ, સંતાનોત્પત્તિમાં લીન, પૂર્વે બ્રહ્મચારી અને ભિક્ષા વહેંચનાર હોવો જોઈએ; હૃદયની કપટતા છોડીને આ લોક અને પરલોકમાં સ્વર્ગની આરાધના કરવી.
12.27.57
सम्यक्स्वधर्मं चरतो नृपस्य ।
द्रव्याणि चाभ्याहरतो यथावत्।
प्रवृद्धचक्रस्य यशोऽभिवर्धते ।
सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु ॥ १२.२७.५७ ॥
પોતાનો ધર્મ સમ્યક્ રીતે આચરનાર, ધન યથાવિધિ એકત્ર કરનાર, જેનું સૈન્યચક્ર વધ્યું છે એવા રાજાની કીર્તિ સર્વ લોકોમાં, ચરાચર પ્રાણીઓમાં વધે છે.
12.27.58
इत्येवमाकर्ण्य विदेहराजो ।
वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतु।
अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि ।
र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः ॥ १२.२७.५८ ॥
આ રીતે પૂર્ણ હેતુઓ સાથેનું આ સમગ્ર વચન સાંભળીને, શુદ્ધ બુદ્ધિવાળો વિદેહરાજ અશ્મને આમંત્રી, શોક શાંત થઈને પોતાના ઘર તરફ ગયો.
12.27.59
तथा त्वमप्यद्य विमुच्य शोक ।
मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि।
क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते ।
तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मावमंस्थाः ॥ १२.२७.५९ ॥
એ જ રીતે તું પણ આજે શોક છોડીને ઊભો થા, હે ઇન્દ્રસમાન, હર્ષ પામ. ક્ષાત્રધર્મથી તેં આ પૃથ્વી જીતી છે; હે કુંતીપુત્ર, તેનો ઉપભોગ કર, તેનું અપમાન ન કર.