મહાભારત · અધ્યાય 12.272
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.272.1
कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाऽथ चिरेण वा ।
सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः ॥ १२.२७२.१ ॥
કોઈ કાર્ય કેવી રીતે તપાસવું — ઝડપથી કે લાંબા સમય પછી? આવા કઠિન કાર્યમાં આપ જ અમારા પરમ ગુરુ છો.
12.272.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसां कुले ॥ १२.२७२.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — પૂર્વે આંગિરસ કુળમાં ચિરકારીને જે બન્યું હતું.
12.272.3
गौतमस्य सुता ह्यासन्वीयांश्चिरकारिकः ।
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक।
चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु ॥ १२.२७२.३ ॥
ગૌતમના પુત્રોમાં સૌથી મોટો ચિરકારી હતો. ચિરકારી, તારું કલ્યાણ થાઓ; ચિરકારી, તારું કલ્યાણ થાઓ. જે બુદ્ધિમાન ચિરકારી છે તે કર્મોમાં ભૂલ કરતો નથી.
12.272.4
चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः ।
चिरेण सर्वकार्याणि विमृश्यार्थान्प्रपद्यते ॥ १२.२७२.४ ॥
ગૌતમનો પુત્ર ચિરકારી મહાપ્રાજ્ઞ હતો. બધાં કાર્યોનો લાંબો વિચાર કરીને, પ્રયોજનો તપાસીને જ તે તેમને હાથમાં લેતો.
12.272.5
चिरं स चिन्तयत्यर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन् ।
चिरं कार्याभिषत्तिं च चिरकारी तथोच्यते ॥ १२.२७२.५ ॥
તે લાંબા સમય સુધી પ્રયોજનોનો વિચાર કરે છે — જાગતાં પણ લાંબો સમય, સૂતાં પણ લાંબો સમય. કાર્ય સિદ્ધ કરવામાં પણ તે વિલંબ કરે છે; તેથી તેને ચિરકારી કહેવાય છે.
12.272.6
अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावीति चोच्यते ।
बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना ॥ १२.२७२.६ ॥
જે આળસનો આશ્રય લે છે તે દુર્બુદ્ધિ કહેવાય છે. બુદ્ધિની ચપળતા અને દૂરદર્શિતાના અભાવવાળા માણસ વિશે આવું કહેવાય છે.
12.272.7
व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान् ।
पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति ॥ १२.२७२.७ ॥
પરંતુ કોઈની સાથે વ્યભિચાર થયો ત્યારે, અન્ય પુત્રોને વટાવીને ક્રોધિત પિતાએ કહ્યું, "આ માતાને મારી નાખ."
12.272.8
इत्युक्त्वा स तदा विप्रो गौतमो जपतां वरः ।
अविमृश्य महाभागो वनमेव जगाम सः ॥ १२.२७२.८ ॥
આમ કહીને તે બ્રાહ્મણ ગૌતમ, જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વિચાર કર્યા વિના વનમાં જ ગયો.
12.272.9
स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः ।
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम् ॥ १२.२७२.९ ॥
તે "ઠીક" એમ ખૂબ મોડેથી કહીને, સ્વભાવે ધીમે કામ કરનાર, વિચારીને, ધીમાપણાને લીધે લાંબો સમય ચિંતા કરતો રહ્યો.
12.272.10
पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम् ।
कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् ॥ १२.२७२.१० ॥
પિતાની આજ્ઞા કેવી રીતે પાળું, માતાને કેવી રીતે ન મારું? ધર્મના છળમાં દુષ્ટની જેમ આમાં કેવી રીતે ડૂબી જાઉં?
12.272.11
पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किंतु मां नानुपीडयेत् ॥ १२.२७२.११ ॥
પિતાની આજ્ઞા પરમ ધર્મ છે; માતાનું રક્ષણ એ મારો સ્વધર્મ છે. પુત્રપણું પરતંત્ર છે; તોપણ તે મને પીડા ન આપે.
12.272.12
स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत् ।
पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् ॥ १२.२७२.१२ ॥
સ્ત્રી અને માતાને મારીને કોણ કદી સુખી થશે? અને પિતાનો તિરસ્કાર કરીને કોણ પ્રતિષ્ઠા મેળવશે?
12.272.13
अनवज्ञा पितुर्युक्ता स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम् ॥ १२.२७२.१३ ॥
પિતાનો અનાદર ન કરવો યોગ્ય છે, અને માતાની રક્ષા એ સ્વધર્મ છે. આ બંને યોગ્ય અને સહનીય છે; આમને કેવી રીતે ઓળંગી શકાય?
12.272.14
पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जायतामिति ।
शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥ १२.२७२.१४ ॥
પિતા પોતાને પત્નીમાં સ્થાપે છે, 'તે જન્મે' એ હેતુથી; શીલ, ચારિત્ર્ય, ગોત્ર અને કુળને ધારણ કરવા માટે.
12.272.15
सोऽहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः ।
विज्ञानं मे कथं न स्याद्द्वौ बुद्ध्ये चात्मसंभवम् ॥ १२.२७२.१५ ॥
તે જ હું, માતા અને પિતા દ્વારા ફરીથી પુત્ર તરીકે ઉત્પન્ન થયો છું. મારામાં જ્ઞાન કેમ ન હોય? બંને બુદ્ધિઓ અને આત્મજન્ય જ્ઞાન કેમ ન હોય?
12.272.16
जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि ।
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये ॥ १२.२७२.१६ ॥
જાતકર્મમાં પિતાએ જે કહ્યું અને ઉપકર્મમાં જે કહ્યું, તે પિતાના ગૌરવના નિશ્ચયમાં પૂરતી દૃઢતા છે.
12.272.17
गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्यापनान्वितः ।
पिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः ॥ १२.२७२.१७ ॥
પોષણ અને શિક્ષણથી યુક્ત પિતા જ શ્રેષ્ઠ ગુરુ અને પરમ ધર્મ છે. પિતા જે ધર્મ કહે છે તે વેદોમાં પણ સુનિશ્ચિત છે.
12.272.18
प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता ।
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥ १२.२७२.१८ ॥
પુત્ર પિતાને માત્ર પ્રેમ આપી શકે છે; પણ પિતા પુત્રને બધું આપે છે. શરીર વગેરે આપવા યોગ્ય છે; પિતા એકલા જ તે આપે છે.
12.272.19
तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कदाचन ।
पातकान्यपि पूयन्ते पितुःर शासनकारिणः ॥ १२.२७२.१९ ॥
તેથી પિતાના વચનનું પાલન કરવું જોઈએ, તેના પર ક્યારેય વિચાર ન કરવો. પિતાની આજ્ઞા પાળનારના પાપ પણ શુદ્ધ થાય છે.
12.272.20
भाग्यभोगे प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने ।
धात्र्याश्चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा ॥ १२.२७२.२० ॥
ભાગ્યભોગમાં, પ્રસવમાં, સર્વલોકદર્શનમાં, ધાત્રીના સંયોગમાં અને સીમંતોન્નયન સંસ્કારમાં પણ (પિતા જ પ્રધાન).
12.272.21
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणन्ति देवताः ॥ १२.२७२.२१ ॥
પિતા જ ધર્મ છે, પિતા જ સ્વર્ગ છે, અને પિતા જ પરમ તપ છે. પિતા પ્રસન્ન થાય ત્યારે સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.
12.272.22
आशिषस्ता भजन्त्यनं पुरुषं प्राह यत्पिता ।
निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यच्चाभिनन्दति ॥ १२.२७२.२२ ॥
પિતા જે પુરુષને કહે છે, તેની પાસે જ એ આશીર્વાદ આવે છે. પિતા જેને અભિનંદે છે, તે જ સર્વ પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત છે.
12.272.23
मुच्यते बन्धनात्पुरुषं फलं वृक्षान्प्रमुच्यते ।
क्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता पुत्रं न मुञ्चति ॥ १२.२७२.२३ ॥
માણસ બંધનથી મુક્ત થાય છે, ફળ વૃક્ષથી છૂટું પડે છે. પણ પુત્રના સ્નેહથી દુઃખી થવા છતાં પિતા પુત્રને છોડતો નથી.
12.272.24
एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम् ।
पिता नाल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम् ॥ १२.२७२.२४ ॥
પુત્ર માટે પિતાના ગૌરવનો આટલો વિચાર બસ છે. પિતાનું સ્થાન ઓછું નથી; હવે હું માતાના સ્થાનનો વિચાર કરીશ.
12.272.25
यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः ।
अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथाऽरणिः ॥ १२.२७२.२५ ॥
મારામાં મર્ત્યપણામાં રહેલો આ પંચમહાભૂતનિર્મિત દેહસંઘાત, જેમ અગ્નિનું કારણ અરણિ છે, તેમ મારી માતા તેનું કારણ છે.
12.272.26
माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः ।
मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये ॥ १२.२७२.२६ ॥
માતા પુરુષોના દેહની અરણિ છે; સર્વ પીડિતોને વિસામો. માતાની પ્રાપ્તિથી સનાથપણું, વિપરીત હોય તો અનાથપણું.
12.272.27
न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति ।
श्रिया हीनोऽपि यो गेहमम्बेति प्रतिपद्यते ॥ १२.२७२.२७ ॥
સંપત્તિહીન હોવા છતાં, જે ઘરને 'માતા' રૂપે પામે છે, તે શોક કરતો નથી; વૃદ્ધાવસ્થા પણ તેને ખેંચી પાડતી નથી.
12.272.28
पुत्रपौत्रोपपन्नोपि जननीं यः समाश्रितः ।
अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत् ॥ १२.२७२.२८ ॥
પુત્રો અને પૌત્રોથી યુક્ત હોવા છતાં જે માતાનો આશ્રય લે છે, તે સો વર્ષના અંતે પણ બે વર્ષના બાળક જેવો વર્તે.
12.272.29
समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा ।
रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः ॥ १२.२७२.२९ ॥
પુત્ર સમર્થ હોય કે અસમર્થ, કૃશ હોય કે સશક્ત, માતા જ તેનું રક્ષણ કરે છે; વિધિપૂર્વક પોષણ કરનાર બીજો કોઈ નથી.
12.272.30
तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः ।
तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥ १२.२७२.३० ॥
ત્યારે તે વૃદ્ધ બને છે, ત્યારે તે દુઃખી થાય છે; જ્યારે માતાથી તેનો વિયોગ થાય છે, ત્યારે તેનું જગત શૂન્ય થઈ જાય છે.
12.272.31
नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः ।
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया ॥ १२.२७२.३१ ॥
માતા જેવી છાયા નથી, માતા જેવો આશ્રય નથી. માતા જેવું રક્ષણ નથી, માતા જેવું પ્રિય કોઈ નથી.
12.272.32
कुक्षौ संधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता ।
अङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः ॥ १२.२७२.३२ ॥
ગર્ભમાં ધારણ કરવાથી તે ધાત્રી; જન્મ આપવાથી જનની સ્મૃત છે. અંગોનું વર્ધન કરવાથી અંબા; વીરોને જન્મ આપવાથી વીરસૂ.
12.272.33
शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम् ।
चेतनावान्स को हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः ॥ १२.२७२.३३ ॥
શિશુની સેવા કરવાથી માતા શુશ્રૂઃ; પછી શરીરની પણ સંભાળ રાખે છે. જેના માથામાં છિદ્ર નથી એવો ચેતનાવાન કોણ તેને મારે?
12.272.34
दंपत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसन्धिः कृतः किल ।
तं माता च पिता चेति भूतार्थो मातरि स्थितः ॥ १२.२७२.३४ ॥
પતિ-પત્નીના પ્રાણસંયોગમાં જે સંકલ્પ કરાયો, તે માતા-પિતા કહેવાય છે; જીવોનો હેતુ માતામાં સ્થિત છે.
12.272.35
माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सः ।
मातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः ॥ १२.२७२.३५ ॥
કયું ગોત્ર છે તે માતા જાણે છે; તે કોનો પુત્ર છે તે પણ માતા જાણે છે. માતાના ભરણપોષણ માત્રથી પિતાનો પ્રેમ અને સ્નેહ પ્રજા પ્રત્યે જાગે છે.
12.272.36
पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य च ।
यदा यास्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यतां ॥ १२.२७२.३६ ॥
પોતે પાણિગ્રહણ કરીને, સહધર્મ પ્રાપ્ત કરીને, પુરુષો જ્યારે ચાલ્યા જશે ત્યારે સ્ત્રીઓ ત્યાગવા યોગ્ય નહીં હોય.
12.272.37
भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पालनाद्धि पतिस्तथा ।
गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पुनः पतिः ॥ १२.२७२.३७ ॥
પોષણ કરે છે તેથી પત્ની માટે પતિ ભર્તા છે, અને રક્ષણ કરે છે તેથી પતિ છે. પરંતુ એ ગુણ નિવૃત્ત થાય તો તે ન ભર્તા રહે છે, ન ફરી પતિ.
12.272.38
एवं स्त्री नापराघ्नोति नर एवापराध्यति ।
व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति ॥ १२.२७२.३८ ॥
આ રીતે સ્ત્રી અપરાધ કરતી નથી, પુરુષ જ અપરાધ કરે છે. મહાદોષમાં ભટકી જનાર પુરુષ જ અપરાધી ઠરે છે.
12.272.39
स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम् ।
तस्मात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ ॥ १२.२७२.३९ ॥
સ્ત્રી માટે પતિ જ પરમ દેવતા માનવામાં આવ્યો છે. તેથી તેણે પોતાના સમાન પોતાને જ પરમને અર્પણ કર્યું.
12.272.40
नापराधोऽस्ति नारीणां नर एवापराध्यति ।
सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः ॥ १२.२७२.४० ॥
સ્ત્રીઓનો કોઈ અપરાધ નથી; પુરુષ જ અપરાધ કરે છે. બધાં કાર્યોમાં અપરાધી પુરુષ જ હોવાથી સ્ત્રીઓ અપરાધ કરતી નથી.
12.272.41
यश्चनोक्तोऽथ निर्देशः स्त्रिया मैथुनवृद्धये ।
तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नास्ति संशयः ॥ १२.२७२.४१ ॥
સ્ત્રી માટે મૈથુનવૃદ્ધિ માટે જે નિર્દેશ કહેવાયો નથી, તેનું સ્પષ્ટ સ્મરણ કરાવનારને અધર્મ નથી; એમાં સંશય નથી.
12.272.42
एवं नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम् ।
अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः ॥ १२.२७२.४२ ॥
આ રીતે સ્ત્રીને, માતાને અને વધારે ગૌરવમાં સ્થિત લોકોને અવધ્ય જાણવા જોઈએ; અવિવેકી પશુઓ પણ આ જાણે છે.
12.272.43
देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुः ।
मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम् ॥ १२.२७२.४३ ॥
દેવોના સમૂહમાં એકરૂપે સ્થિત રહેનારને લોકો પિતા જાણે છે; મનુષ્યો અને દેવોમાં સ્નેહથી માણસ માતા પાસે જાય છે.
12.272.44
एवं विमृशतस्तस्य विरकारितया बहु ।
दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततोस्याभ्यागमत्पिता ॥ १२.२७२.४४ ॥
એ રીતે તે ઘણું વિચારતો હતો, વૈરાગ્યને કારણે લાંબો સમય વીત્યો; પછી તેના પિતા પાછા આવ્યા.
12.272.45
मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः ।
विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम् ॥ १२.२७२.४५ ॥
મહાપ્રાજ્ઞ ગૌતમ મેધાતિથિ તપમાં સ્થિત હતા; તે સમયે વિચાર કરીને તેમણે પત્નીના આચારનું ઉલ્લંઘન જાણ્યું.
12.272.46
सोऽब्रवीद्भृशसंतप्तो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन् ।
श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः ॥ १२.२७२.४६ ॥
તે અત્યંત સંતપ્ત થઈને દુઃખથી આંસુ વહાવતાં બોલ્યો; શીખેલી ધીરજની કૃપાથી તે પશ્ચાતાપને પામ્યો.
12.272.47
आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः ।
अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मण्यं रूपमास्थितः ॥ १२.२७२.४७ ॥
મારા આશ્રમે ત્રણ લોકના અધિપતિ પુરંદર આવ્યા; અતિથિવ્રત ધારણ કરીને, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને.
12.272.48
स मया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिषूजितः ।
अर्ध्यं पाद्यं यथान्यायं मया च प्रतिपादितः ॥ १२.२७२.४८ ॥
મેં તેને શબ્દોથી સાંત્વન આપ્યું, સ્વાગતથી સન્માન કર્યું; વિધિ પ્રમાણે અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કર્યાં.
12.272.49
परवानस्मि चेत्युक्तः प्रणयिष्यति तेन च ।
अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रमः ॥ १२.२७२.४९ ॥
"હું તારા અધીન છું" એમ કહેવાયેલી; તેના દ્વારા જ તે માર્ગદર્શન પામશે. અહીં અશુભ બને તોપણ સ્ત્રીનો દોષ નથી.
12.272.50
एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः ।
अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति ॥ १२.२७२.५० ॥
એ રીતે સ્ત્રી નહીં, હું નહીં, રાહદારી નહીં, દેવેન્દ્ર પણ નહીં; ધર્મનો અપરાધ તો પ્રમાદ કરે છે.
12.272.51
ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः ।
ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे ॥ १२.२७२.५१ ॥
ઈર્ષ્યાથી જન્મેલું વ્યસન એમ તેને કહે છે; તેથી ઊર્ધ્વરેતસો પણ. ઈર્ષ્યાથી જ હું પાડી દેવાયો અને દુષ્કૃતના સાગરમાં ડૂબ્યો.
12.272.52
हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च वासिताम् ।
भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति ॥ १२.२७२.५२ ॥
સાધ્વી સ્ત્રી અને અન્ય સ્ત્રીને મારીને, વ્યસનને લીધે બંધાયેલીને તથા પત્ની તરીકે પોષવા યોગ્યને (ત્યજીને), હવે મને કોણ તારશે?
12.272.53
अन्तरेण मयाऽऽज्ञप्तश्चिरकारीत्युदारधीः ।
यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् ॥ १२.२७२.५३ ॥
"મારા દ્વારા આજ્ઞા પામ્યો છતાં ઉદારબુદ્ધિ તે ચિરકારી (વિચારીને કરનાર) છે" — આજે જો તે ચિરકારી હોત, તો તેણે મને પાપથી બચાવ્યો હોત.
12.272.54
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक ।
यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५४ ॥
હે ચિરકારી, તારું કલ્યાણ થાઓ, કલ્યાણ થાઓ! હે ચિરકારી, આજે જો તું ચિરકારી હોય, તો તેથી જ તું ચિરકારી છે.
12.272.55
त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं त्वया ।
आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५५ ॥
મને અને માતાને બચાવ; તેં મેળવેલા તપથી પોતાને પાપોથી બચાવ; આજે ચિરકારી થા.
12.272.56
सहजं चिरकारित्वमतिप्रज्ञतया तव ।
सफलं तत्तथा तेऽस्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५६ ॥
તારી સહજ ચિરકારિતા અને અતિપ્રજ્ઞા ફળદાયી થાઓ, તારા માટે એમ જ થાઓ; આજે ચિરકારી થા.
12.272.57
चिरमांशसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः ।
सफलं चिकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक ॥ १२.२७२.५७ ॥
માતાએ તને લાંબા સમય સુધી ગર્ભમાં ધારણ કર્યો; તારી ચિરકારિતાને ફળદાયી બનાવ, હે ચિરકારી.
12.272.58
चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति धारितः ।
आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक ॥ १२.२७२.५८ ॥
સંતાપથી તે વિલંબ કરે છે, લાંબા સમય સુધી સૂએ છે; અમારા બંનેનો લાંબો સંતાપ જોઈને, હે ચિરકારી.
12.272.59
एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदा ।
चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके ॥ १२.२७२.५९ ॥
હે રાજા, આ રીતે દુઃખી થયેલા મહર્ષિ ગૌતમે ત્યારે નજીક ઊભેલા પોતાના પુત્ર ચિરકારીને જોયો.
12.272.60
चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः ।
शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे ॥ १२.२७२.६० ॥
પરંતુ ચિરકારી પિતાને જોઈને અત્યંત દુઃખી થયો, શસ્ત્ર ફેંકી માથું નમાવીને તેમને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યો.
12.272.61
गौतमस्तं ततो दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि ।
पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यागमन्मुदम् ॥ १२.२७२.६१ ॥
ગૌતમે ત્યારે તેને માથું ટેકવીને ભૂમિ પર પડેલો જોયો; અને ઉદાસ રૂપવાળી પત્નીને જોઈને પણ તેમને મોટો આનંદ થયો.
12.272.62
न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना ।
विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः ॥ १२.२७२.६२ ॥
તે મહાત્માએ તે પત્નીને એકાંતમાં કદી સંસર્ગમાં લીધી નહોતી; આશ્રમમાં રહેતો પુત્ર પણ સંયમિત હતો.
12.272.63
हन्या इति समादेशः शस्त्रपाणौ सुते स्थिते ।
विनीते प्रसवत्यर्थे विवासे चात्मकर्मसु ॥ १२.२७२.६३ ॥
'મારી નાખ' એ આદેશ હાથમાં શસ્ત્ર લઈને ઊભેલા પુત્ર વિશે હતો; પણ તે વિનયી હતો, જન્મના હેતુમાં, વનવાસમાં અને પોતાના કર્મોમાં પણ.
12.272.64
बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् ।
शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति ॥ १२.२७२.६४ ॥
પિતાના ચરણોમાં નમેલા પુત્રને જોઈને, શસ્ત્ર ઉપાડવાની ચંચળતાને ભયથી ઢાંકી દેવાઈ રહી છે એમ તેમની બુદ્ધિએ વિચાર્યું.
12.272.65
ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि ।
चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः ॥ १२.२७२.६५ ॥
પછી પિતાએ લાંબા સમય સુધી તેની સ્તુતિ કરી, લાંબા સમય સુધી તેનું મસ્તક સૂંઘ્યું, લાંબા સમય સુધી બંને બાહુથી આલિંગન આપ્યું અને 'ચિરકાળ જીવ' એવો આશીર્વાદ આપ્યો.
12.272.66
एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षगुणैर्युतः ।
अभिनन्द्य महाप्रज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.२७२.६६ ॥
આ રીતે પ્રીતિ અને હર્ષના ગુણોથી યુક્ત તે મહાપ્રજ્ઞ ગૌતમે પુત્રને અભિનંદન આપીને આ વચન કહ્યું.
12.272.67
चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव ।
चिराय यदि ते सौम्य चिरमस्मि न दुःखितः ॥ १२.२७२.६७ ॥
હે ચિરકારી, તારું કલ્યાણ થાઓ. તું લાંબા સમય સુધી ધીરજવાન રહે. હે સૌમ્ય, તારા કારણે વિલંબ થાય તોપણ હું લાંબો સમય દુઃખી થતો નથી.
12.272.68
गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः ।
चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयाः ॥ १२.२७२.६८ ॥
વિદ્વાન ગૌતમ, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ આ ગાથાઓ પણ કહી: ધીર અને ચિરકારી પુરુષોમાં ગુણોનો આશ્રય હોય છે.
12.272.69
चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत् ।
चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति ॥ १२.२७२.६९ ॥
મિત્રને ધીમે ધીમે બાંધવો જોઈએ, અને જે કર્યું હોય તેને પણ ધીમે ધીમે ત્યજવું જોઈએ. ધીમે ધીમે રચાયેલી મિત્રતા જ લાંબો સમય ટકવાને યોગ્ય છે.
12.272.70
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।
अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२.२७२.७० ॥
રાગ, દર્પ, માન, દ્રોહ, પાપકર્મ, અને અપ્રિય છતાં કરવા યોગ્ય કાર્યમાં પણ ચિરકારી પ્રશંસાપાત્ર બને છે.
12.272.71
बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च ।
अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२.२७२.७१ ॥
બંધુઓ, મિત્રો, સેવકો અને સ્ત્રીઓ વિશે, તથા અસ્પષ્ટ અપરાધોમાં પણ ચિરકારી પ્રશંસાપાત્ર છે.
12.272.72
एवं स गौतमस्तत्र प्रीतः पुत्रस्य भारत ।
कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तथा ॥ १२.२७२.७२ ॥
હે ભારત, હે કૌરવ, એમ ગૌતમ ત્યાં પુત્રના એ કાર્યથી અને તેની ચિરકારિતાથી પ્રસન્ન થયા.
12.272.73
एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः ।
चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते ॥ १२.२७२.७३ ॥
આ રીતે બધાં કાર્યોમાં સારી રીતે વિચારીને માણસ મોડેથી નિશ્ચય કરે, તો તેને લાંબો સમય પસ્તાવો કરવો પડતો નથી.
12.272.74
चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति ।
पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते ॥ १२.२७२.७४ ॥
જે લાંબા સમય સુધી ક્રોધ ધારણ કરે છે અને લાંબા સમય સુધી પોતાના કર્મને નિયંત્રિત રાખે છે, તેનાથી પસ્તાવો કરાવે એવું કોઈ કર્મ થતું નથી.
12.272.75
चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्यांश्च पूजयेत् ।
चिरं धर्मं निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् ॥ १२.२७२.७५ ॥
લાંબા સમય સુધી વડીલોની સેવા કરે, લાંબા સમય સુધી બીજાઓનો પણ આદર કરે, લાંબા સમય સુધી ધર્મનું પાલન કરે અને લાંબા સમય સુધી શોધખોળ કરે.
12.272.76
चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च ।
चिरं विनीय चात्मानं चिरं चात्यनवज्ञताम् ॥ १२.२७२.७६ ॥
લાંબા સમય સુધી વિદ્વાનોની પાસે રહે, લાંબા સમય સુધી શિષ્ટજનોની સેવા કરે, લાંબા સમય સુધી પોતાને વિનયથી કાબૂમાં રાખે અને લાંબા સમય સુધી બીજાઓની અતિશય અવગણના ન કરે.
12.272.77
ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम् ।
चिरं पृष्टोऽपि च ब्रूयाच्चिरं न परितप्यते ॥ १२.२७२.७७ ॥
બીજો કોઈ ધર્મયુક્ત વચન બોલે ત્યારે લાંબા સમય સુધી સાંભળે; પૂછવામાં આવે ત્યારે પણ લાંબા સમય સુધી બોલે; તેથી લાંબો સમય પસ્તાવો કરવો પડતો નથી.
12.272.78
उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमो सुमहातपाः ।
समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा ॥ १२.२७२.७८ ॥
તે આશ્રમમાં ઘણાં વર્ષો સુધી ઉપાસના કરીને, તે મહાતપસ્વી બ્રાહ્મણ એ જ સમયે પુત્ર સાથે સ્વર્ગે ગયો.