महाभारत · अध्याय 12.272
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.272.1
कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाऽथ चिरेण वा ।
सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः ॥ १२.२७२.१ ॥
एखादे कार्य कसे तपासावे — त्वरेने की विलंबाने? अशा कठीण कार्यात आपणच आमचे परम गुरु आहात.
12.272.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसां कुले ॥ १२.२७२.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — पूर्वी आंगिरस कुलात चिरकारीच्या बाबतीत जे घडले.
12.272.3
गौतमस्य सुता ह्यासन्वीयांश्चिरकारिकः ।
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक।
चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु ॥ १२.२७२.३ ॥
गौतमाचे पुत्र होते, त्यात सर्वांत थोरला चिरकारी होता. चिरकारी, तुझे कल्याण असो; चिरकारी, तुझे कल्याण असो. जो बुद्धिमान चिरकारी आहे तो कर्मांत चूक करत नाही.
12.272.4
चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः ।
चिरेण सर्वकार्याणि विमृश्यार्थान्प्रपद्यते ॥ १२.२७२.४ ॥
गौतमाचा पुत्र चिरकारी महाप्राज्ञ होता. सर्व कार्यांचा दीर्घ विचार करून, हेतू तपासूनच तो ती हाती घेत असे.
12.272.5
चिरं स चिन्तयत्यर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन् ।
चिरं कार्याभिषत्तिं च चिरकारी तथोच्यते ॥ १२.२७२.५ ॥
तो दीर्घकाळ हेतूंचा विचार करतो — जागृत असताना दीर्घकाळ, झोपेतही दीर्घकाळ. कार्य पार पाडण्यातही तो विलंब करतो; म्हणूनच त्याला चिरकारी म्हणतात.
12.272.6
अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावीति चोच्यते ।
बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना ॥ १२.२७२.६ ॥
जो आळसाचा आश्रय घेतो तो दुर्बुद्धी म्हणवला जातो. बुद्धीची चंचलता आणि दूरदृष्टीचा अभाव असलेल्या माणसाबद्दल असेच म्हटले जाते.
12.272.7
व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान् ।
पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति ॥ १२.२७२.७ ॥
परंतु कोणाशी तरी व्यभिचार झाल्यावर, इतर पुत्रांना डावलून, रागावलेल्या पित्याने म्हटले, "या मातेला ठार कर."
12.272.8
इत्युक्त्वा स तदा विप्रो गौतमो जपतां वरः ।
अविमृश्य महाभागो वनमेव जगाम सः ॥ १२.२७२.८ ॥
असे बोलून तो गौतम ब्राह्मण, जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठ, विचार न करता वनालाच गेला.
12.272.9
स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः ।
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम् ॥ १२.२७२.९ ॥
तो "ठीक" असे फार उशिरा म्हणाला, स्वभावाने मंद कृती करणारा, विचार करून, मंदपणामुळे बराच वेळ चिंता करत राहिला.
12.272.10
पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम् ।
कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् ॥ १२.२७२.१० ॥
पित्याची आज्ञा कशी पाळू, मातेला कसे न मारू? धर्माच्या छलाने दुष्टासारखे यात कसे बुडू?
12.272.11
पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किंतु मां नानुपीडयेत् ॥ १२.२७२.११ ॥
पित्याची आज्ञा हा परम धर्म; मातेचे रक्षण हा माझा स्वधर्म. पुत्रपण परतंत्र आहे; तरी ते मला पीडा देऊ नये.
12.272.12
स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत् ।
पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् ॥ १२.२७२.१२ ॥
स्त्री आणि मातेला मारून कोण कधी सुखी होईल? आणि पित्याचा अवमान करून कोण प्रतिष्ठा मिळवेल?
12.272.13
अनवज्ञा पितुर्युक्ता स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम् ॥ १२.२७२.१३ ॥
पित्याचा अनादर न करणे योग्य आहे, आणि मातेचे रक्षण करणे हा स्वधर्म आहे. हे दोन्ही योग्य व सहनशील आहेत; ते कसे ओलांडावेत?
12.272.14
पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जायतामिति ।
शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥ १२.२७२.१४ ॥
पिता स्वतःला पत्नीमध्ये ठेवतो, 'तो जन्मावा' म्हणून; शील, चारित्र्य, गोत्र आणि कुल टिकवण्यासाठी.
12.272.15
सोऽहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः ।
विज्ञानं मे कथं न स्याद्द्वौ बुद्ध्ये चात्मसंभवम् ॥ १२.२७२.१५ ॥
तोच मी, माता आणि पिता यांनी पुन्हा पुत्र म्हणून जन्मलो आहे. माझ्यात ज्ञान कसे नसेल? दोन्ही बुद्धी आणि आत्मजन्य ज्ञान कसे नसेल?
12.272.16
जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि ।
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये ॥ १२.२७२.१६ ॥
जातकर्मात पित्याने जे सांगितले आणि उपकर्मात जे सांगितले, तेच पित्याचे गौरव निश्चित करण्यास पुरेसे दृढीकरण आहे.
12.272.17
गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्यापनान्वितः ।
पिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः ॥ १२.२७२.१७ ॥
पोषण आणि अध्यापनाने युक्त पिता हाच श्रेष्ठ गुरू आणि परम धर्म आहे. पिता जो धर्म सांगतो, तो वेदांतही सुनिश्चित आहे.
12.272.18
प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता ।
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥ १२.२७२.१८ ॥
पुत्र पित्याला केवळ प्रेम देऊ शकतो; पण पिता पुत्राला सर्वकाही देतो. शरीर इत्यादी देण्यासारखी आहेत; पिता एकटाच ती देतो.
12.272.19
तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कदाचन ।
पातकान्यपि पूयन्ते पितुःर शासनकारिणः ॥ १२.२७२.१९ ॥
म्हणून पित्याच्या वचनाचे पालन करावे; त्यावर कधीही विचार करू नये. पित्याच्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्यांची पापेही शुद्ध होतात.
12.272.20
भाग्यभोगे प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने ।
धात्र्याश्चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा ॥ १२.२७२.२० ॥
भाग्यभोगात, प्रसवात, सर्वलोकदर्शनात, धात्रीच्या संयोगात आणि सीमंतोन्नयन संस्कारात (पिताच प्रधान).
12.272.21
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणन्ति देवताः ॥ १२.२७२.२१ ॥
पिता हाच धर्म, पिता हाच स्वर्ग, आणि पिता हीच परम तपस्या. पिता प्रसन्न झाल्यावर सर्व देवता प्रसन्न होतात.
12.272.22
आशिषस्ता भजन्त्यनं पुरुषं प्राह यत्पिता ।
निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यच्चाभिनन्दति ॥ १२.२७२.२२ ॥
पिता ज्या पुरुषाला सांगतो त्याच्याकडेच ते आशीर्वाद येतात. पिता ज्याला संमती देतो तेच सर्व पापांचे प्रायश्चित्त होय.
12.272.23
मुच्यते बन्धनात्पुरुषं फलं वृक्षान्प्रमुच्यते ।
क्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता पुत्रं न मुञ्चति ॥ १२.२७२.२३ ॥
माणूस बंधनातून मुक्त होतो, फळ झाडापासून सुटते. पण पुत्रस्नेहाने क्लेश पावत असूनही पिता पुत्राला सोडत नाही.
12.272.24
एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम् ।
पिता नाल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम् ॥ १२.२७२.२४ ॥
पुत्रासाठी पित्याच्या गौरवाचा विचार इथवर झाला. पित्याचे स्थान कमी नाही; आता मी मातेच्या स्थानाचा विचार करीन.
12.272.25
यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः ।
अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथाऽरणिः ॥ १२.२७२.२५ ॥
माझ्या ठायी मर्त्यत्वात असलेला हा पंचमहाभूतांनी बनलेला देहसंघात, अग्नीला अरणी जशी, तसा माझ्या मातेमुळेच उत्पन्न झाला आहे.
12.272.26
माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः ।
मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये ॥ १२.२७२.२६ ॥
माता ही पुरुषांच्या देहाची अरणी आहे; सर्व पीडितांना विश्रांती. मातेचा लाभ झाल्यास सनाथत्व, विपरीत असल्यास अनाथत्व.
12.272.27
न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति ।
श्रिया हीनोऽपि यो गेहमम्बेति प्रतिपद्यते ॥ १२.२७२.२७ ॥
श्रीहीन असूनही, जो घराला 'आई' म्हणून प्राप्त करतो, तो शोक करत नाही; वार्धक्यही त्याला खाली ओढत नाही.
12.272.28
पुत्रपौत्रोपपन्नोपि जननीं यः समाश्रितः ।
अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत् ॥ १२.२७२.२८ ॥
पुत्र-पौत्रांनी युक्त असूनही जो मातेचा आश्रय घेतो, तो शंभर वर्षांच्या शेवटीही दोन वर्षांच्या बालकासारखा वागो.
12.272.29
समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा ।
रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः ॥ १२.२७२.२९ ॥
पुत्र समर्थ असो वा असमर्थ, कृश असो वा धष्टपुष्ट, मातेच रक्षण करते; विधिपूर्वक पोषण करणारा दुसरा कोणी नाही.
12.272.30
तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः ।
तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥ १२.२७२.३० ॥
तेव्हा तो वृद्ध होतो, तेव्हा तो दुःखी होतो; जेव्हा मातेपासून त्याचा वियोग होतो, तेव्हा त्याचे जग शून्य होते.
12.272.31
नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः ।
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया ॥ १२.२७२.३१ ॥
आईसारखी छाया नाही, आईसारखा आश्रय नाही. आईसारखे रक्षण नाही, आईसारखी प्रिय व्यक्ती नाही.
12.272.32
कुक्षौ संधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता ।
अङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः ॥ १२.२७२.३२ ॥
गर्भात धारण केल्यामुळे ती धात्री; जन्म दिल्यामुळे जननी म्हटली जाते. अवयवांची वाढ केल्यामुळे अंबा; वीरांना जन्म दिल्यामुळे वीरसू.
12.272.33
शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम् ।
चेतनावान्स को हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः ॥ १२.२७२.३३ ॥
बाळाची शुश्रूषा केल्यामुळे माता शुश्रूः; नंतर शरीराचीही काळजी घेते. ज्याचे डोके छिद्ररहित नाही, असा कोणता सचेतन प्राणी तिला मारील?
12.272.34
दंपत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसन्धिः कृतः किल ।
तं माता च पिता चेति भूतार्थो मातरि स्थितः ॥ १२.२७२.३४ ॥
पती-पत्नीच्या प्राणसंयोगात जो संकल्प केला गेला, त्याला आई व वडील असे म्हटले जाते; प्राण्यांचे प्रयोजन आईमध्ये स्थित आहे.
12.272.35
माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सः ।
मातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः ॥ १२.२७२.३५ ॥
कोणते गोत्र आहे हे आईला ठाऊक असते; तो कोणाचा मुलगा आहे हेही आईला ठाऊक असते. आईचे पालनपोषण केल्यानेच वडिलांचे प्रजेवर प्रेम व स्नेह जागृत होतात.
12.272.36
पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य च ।
यदा यास्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यतां ॥ १२.२७२.३६ ॥
स्वतः पाणिग्रहण करून, सहधर्म स्वीकारून, पुरुष जेव्हा निघून जातील तेव्हा स्त्रिया त्यागण्यास पात्र नसतील.
12.272.37
भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पालनाद्धि पतिस्तथा ।
गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पुनः पतिः ॥ १२.२७२.३७ ॥
पोषण करतो म्हणूनच पती पत्नीचा भर्ता ठरतो, आणि रक्षण करतो म्हणूनच पती ठरतो. परंतु हा गुण नाहीसा झाला तर तो भर्ता राहत नाही आणि पुन्हा पतीही राहत नाही.
12.272.38
एवं स्त्री नापराघ्नोति नर एवापराध्यति ।
व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति ॥ १२.२७२.३८ ॥
अशा प्रकारे स्त्री अपराध करत नाही; पुरुषच अपराध करतो. मोठ्या दोषाने भरकटणारा पुरुषच अपराधी ठरतो.
12.272.39
स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम् ।
तस्मात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ ॥ १२.२७२.३९ ॥
स्त्रीसाठी पतीच परम दैवत मानला गेला आहे. म्हणून तिने स्वतःसारखे स्वतःलाच परमाला अर्पण केले.
12.272.40
नापराधोऽस्ति नारीणां नर एवापराध्यति ।
सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः ॥ १२.२७२.४० ॥
स्त्रियांचा अपराध नाही; पुरुषच अपराध करतो. सर्व कार्यांत अपराधी ठरणारा पुरुषच असल्याने स्त्रिया अपराध करत नाहीत.
12.272.41
यश्चनोक्तोऽथ निर्देशः स्त्रिया मैथुनवृद्धये ।
तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नास्ति संशयः ॥ १२.२७२.४१ ॥
स्त्रीसाठी मैथुनवृद्धीसाठी सांगितलेला नसलेला तो निर्देश स्पष्टपणे स्मरण करून देणाऱ्याला अधर्म नाही; यात संशय नाही.
12.272.42
एवं नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम् ।
अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः ॥ १२.२७२.४२ ॥
अशा प्रकारे स्त्री, माता आणि अधिक गौरवाने असलेल्यांना अवध्य मानावे; विवेकहीन पशूंनाही हे कळते.
12.272.43
देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुः ।
मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम् ॥ १२.२७२.४३ ॥
देवतांच्या समुदायात एकरूप उभ्या असलेल्याला लोक पिता म्हणून ओळखतात; मानव आणि देवांमध्ये स्नेहामुळे मनुष्य मातेकडे जातो.
12.272.44
एवं विमृशतस्तस्य विरकारितया बहु ।
दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततोस्याभ्यागमत्पिता ॥ १२.२७२.४४ ॥
असा तो खूप विचार करत असताना, विरक्तीमुळे दीर्घकाळ गेला; नंतर त्याचे वडील परत आले.
12.272.45
मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः ।
विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम् ॥ १२.२७२.४५ ॥
महाप्राज्ञ गौतम मेधातिथी तपात स्थित होते; त्या काळात विचार करून त्यांनी पत्नीच्या आचरणातील उल्लंघन ओळखले.
12.272.46
सोऽब्रवीद्भृशसंतप्तो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन् ।
श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः ॥ १२.२७२.४६ ॥
तो अतिशय संतप्त होऊन दुःखाने अश्रू गाळत म्हणाला; शिकलेल्या धैर्याच्या प्रसादाने तो पश्चात्तापाला प्राप्त झाला.
12.272.47
आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः ।
अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मण्यं रूपमास्थितः ॥ १२.२७२.४७ ॥
माझ्या आश्रमात त्रिलोकाधिपती पुरंदर आला; अतिथिव्रत स्वीकारून, ब्राह्मणाचे रूप धारण करून.
12.272.48
स मया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिषूजितः ।
अर्ध्यं पाद्यं यथान्यायं मया च प्रतिपादितः ॥ १२.२७२.४८ ॥
मी त्याला शब्दांनी सांत्वन दिले, स्वागताने सन्मान केला; नियमाप्रमाणे अर्घ्य आणि पाद्य अर्पण केले.
12.272.49
परवानस्मि चेत्युक्तः प्रणयिष्यति तेन च ।
अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रमः ॥ १२.२७२.४९ ॥
"मी तुझ्या अधीन आहे" असे म्हटलेली; तिला तोच मार्गदर्शन करील. येथे अशुभ घडले तरी स्त्रीचा दोष नाही.
12.272.50
एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः ।
अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति ॥ १२.२७२.५० ॥
असे स्त्री नाही, मी नाही, वाटसरू नाही, देवेंद्रही नाही; धर्माचा अपराध करते ती केवळ प्रमाद होय.
12.272.51
ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः ।
ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे ॥ १२.२७२.५१ ॥
ईर्ष्येतून जन्मलेले व्यसन असे त्याला म्हणतात; त्यामुळेच ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी) सुद्धा. ईर्ष्येनेच मी पाडला गेलो आणि दुष्कृताच्या सागरात बुडालो.
12.272.52
हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च वासिताम् ।
भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति ॥ १२.२७२.५२ ॥
साध्वी स्त्रीला व इतर स्त्रीला मारून, व्यसनामुळे बद्ध झालेल्या स्त्रीला व पत्नी म्हणून पोसावयाच्या स्त्रीला (सोडून), आता मला कोण तारील?
12.272.53
अन्तरेण मयाऽऽज्ञप्तश्चिरकारीत्युदारधीः ।
यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् ॥ १२.२७२.५३ ॥
"माझ्याकडून आज्ञा मिळाली तरी उदारबुद्धी तो चिरकारी (विचारपूर्वक करणारा) आहे" — आज तो चिरकारी असता तर त्याने मला पापापासून वाचवले असते.
12.272.54
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक ।
यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५४ ॥
हे चिरकारी, तुझे कल्याण असो, कल्याण असो! हे चिरकारी, आज जर तू चिरकारी असशील, तर म्हणूनच तू चिरकारी आहेस.
12.272.55
त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं त्वया ।
आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५५ ॥
माझे व मातेचे रक्षण कर; तू मिळवलेल्या तपाने स्वतःला पातकांपासून वाचव; आज चिरकारी हो.
12.272.56
सहजं चिरकारित्वमतिप्रज्ञतया तव ।
सफलं तत्तथा तेऽस्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२.२७२.५६ ॥
तुझी नैसर्गिक चिरकारिता आणि अतिप्रज्ञा फलदायी होवो, तुझ्यासाठी तसेच होवो; आज चिरकारी हो.
12.272.57
चिरमांशसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः ।
सफलं चिकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक ॥ १२.२७२.५७ ॥
मातेने तुला दीर्घकाळ गर्भात धारण केले; तुझी चिरकारिता फलदायी कर, हे चिरकारी.
12.272.58
चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति धारितः ।
आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक ॥ १२.२७२.५८ ॥
संतापामुळे तो उशीर करतो, दीर्घकाळ झोपतो; आम्हा दोघांचा दीर्घ संताप पाहून, हे चिरकारी.
12.272.59
एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदा ।
चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके ॥ १२.२७२.५९ ॥
हे राजा, असा दुःखी झालेला महर्षी गौतम तेव्हा जवळ उभा असलेला आपला पुत्र चिरकारी याला पाहता झाला.
12.272.60
चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः ।
शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे ॥ १२.२७२.६० ॥
परंतु चिरकारी पित्याला पाहून अत्यंत दुःखी झाला, शस्त्र टाकून मस्तक टेकून त्यांना प्रसन्न करण्यास लागला.
12.272.61
गौतमस्तं ततो दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि ।
पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यागमन्मुदम् ॥ १२.२७२.६१ ॥
गौतमाने तेव्हा त्याला डोके टेकून जमिनीवर पडलेले पाहिले; उदास रूपातील पत्नीलाही पाहून त्यांना मोठा आनंद झाला.
12.272.62
न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना ।
विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः ॥ १२.२७२.६२ ॥
त्या महात्म्याने त्या पत्नीला एकांतात कधीच जवळ घेतले नाही; आश्रमात राहणारा पुत्रही संयमी होता.
12.272.63
हन्या इति समादेशः शस्त्रपाणौ सुते स्थिते ।
विनीते प्रसवत्यर्थे विवासे चात्मकर्मसु ॥ १२.२७२.६३ ॥
'मार' ही आज्ञा हातात शस्त्र घेऊन उभ्या असलेल्या पुत्राबद्दल होती; पण तो विनम्र होता, जन्माच्या प्रयोजनात, वनवासात आणि आपल्या कर्मांतही.
12.272.64
बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् ।
शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति ॥ १२.२७२.६४ ॥
वडिलांच्या चरणी नम्र झालेल्या पुत्राला पाहून, शस्त्र उचलण्याची चंचलता भीतीमुळे झाकली जात आहे असे त्यांच्या बुद्धीला वाटले.
12.272.65
ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि ।
चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः ॥ १२.२७२.६५ ॥
मग वडिलांनी त्याची बराच वेळ स्तुती केली, बराच वेळ त्याच्या मस्तकाचा वास घेतला, बराच वेळ दोन्ही बाहूंनी आलिंगन दिले आणि 'चिरकाल जग' असे म्हणून आशीर्वाद दिला.
12.272.66
एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षगुणैर्युतः ।
अभिनन्द्य महाप्रज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.२७२.६६ ॥
अशा प्रकारे प्रेम आणि हर्षाच्या गुणांनी युक्त असलेल्या त्या महाप्रज्ञ गौतमाने पुत्राचे अभिनंदन करून हे वचन उच्चारले.
12.272.67
चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव ।
चिराय यदि ते सौम्य चिरमस्मि न दुःखितः ॥ १२.२७२.६७ ॥
हे चिरकारी, तुझे कल्याण असो. तू दीर्घकाळ धीर धरणारा राहा. हे सौम्या, तुझ्यामुळे विलंब झाला तरी मी दीर्घकाळ दुःखी होत नाही.
12.272.68
गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः ।
चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयाः ॥ १२.२७२.६८ ॥
विद्वान गौतम, मुनींमध्ये श्रेष्ठ, यांनी या गाथाही सांगितल्या: धीर आणि चिरकारी पुरुषांच्या ठायी गुणांचा आश्रय असतो.
12.272.69
चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत् ।
चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति ॥ १२.२७२.६९ ॥
मित्र हळूहळू जोडावा आणि जे केले आहे तेही हळूहळू सोडावे. कारण हळूहळू जुळलेली मैत्रीच दीर्घकाळ टिकण्यास पात्र असते.
12.272.70
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।
अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२.२७२.७० ॥
राग, दर्प, मान, द्रोह आणि पापकर्म यांमध्ये, तसेच अप्रिय पण करणे आवश्यक असलेल्या कार्यातही चिरकारी पुरुषाची प्रशंसा होते.
12.272.71
बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च ।
अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२.२७२.७१ ॥
बंधू, मित्र, सेवक आणि स्त्रिया यांच्या बाबतीत, तसेच अस्पष्ट अपराधांमध्येही चिरकारी पुरुषाची प्रशंसा होते.
12.272.72
एवं स गौतमस्तत्र प्रीतः पुत्रस्य भारत ।
कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तथा ॥ १२.२७२.७२ ॥
हे भारता, हे कौरवा, अशा प्रकारे गौतम तेथे त्या पुत्राच्या त्या कृतीमुळे आणि त्याच्या चिरकारितेमुळे प्रसन्न झाले.
12.272.73
एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः ।
चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते ॥ १२.२७२.७३ ॥
अशा प्रकारे सर्व कार्यांत नीट विचार करून माणूस उशिरा निश्चय करतो, तर त्याला दीर्घकाळ पश्चात्ताप करावा लागत नाही.
12.272.74
चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति ।
पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते ॥ १२.२७२.७४ ॥
जो दीर्घकाळ राग धारण करतो आणि दीर्घकाळ आपले कर्म संयमित ठेवतो, त्याच्याकडून पश्चात्ताप देणारे कोणतेही कर्म घडत नाही.
12.272.75
चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्यांश्च पूजयेत् ।
चिरं धर्मं निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् ॥ १२.२७२.७५ ॥
दीर्घकाळ वृद्धांची सेवा करावी, दीर्घकाळ इतरांचाही सन्मान करावा, दीर्घकाळ धर्माचे पालन करावे आणि दीर्घकाळ शोध घ्यावा.
12.272.76
चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च ।
चिरं विनीय चात्मानं चिरं चात्यनवज्ञताम् ॥ १२.२७२.७६ ॥
दीर्घकाळ विद्वानांच्या सान्निध्यात राहावे, दीर्घकाळ शिष्टजनांची सेवा करावी, दीर्घकाळ स्वतःला संयमात ठेवावे आणि दीर्घकाळ इतरांचा अतिशय अनादर करू नये.
12.272.77
ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम् ।
चिरं पृष्टोऽपि च ब्रूयाच्चिरं न परितप्यते ॥ १२.२७२.७७ ॥
दुसरा धर्मयुक्त वचन बोलत असताना दीर्घकाळ ऐकावे; विचारले असता दीर्घकाळ बोलावे; त्यामुळे दीर्घकाळ पश्चात्ताप करावा लागत नाही.
12.272.78
उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमो सुमहातपाः ।
समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा ॥ १२.२७२.७८ ॥
त्या आश्रमात अनेक वर्षे उपासना करून, तो महातपस्वी ब्राह्मण त्याच वेळी पुत्रासह स्वर्गाला गेला.