મહાભારત · અધ્યાય 12.273
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.273.1
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२७३.१ ॥
રાજાએ પ્રજાનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું અને કોઈને પણ પીડા ન આપવી કેવી રીતે? હે સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ પિતામહ, હું આપને પૂછું છું; તે મને કહો.
12.273.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह ॥ १२.२७३.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—રાજા દ્યુમત્સેન અને સત્યવાન વચ્ચેનો સંવાદ.
12.273.3
अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम् ।
वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् ॥ १२.२७३.३ ॥
વધ માટે લઈ જવાતા લોકોમાં હતા ત્યારે, પિતાની આજ્ઞાથી જ સત્યવાને એક અસ્પષ્ટ વચન કહ્યું હતું એવું અમે સાંભળ્યું છે.
12.273.4
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् ।
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥ १२.२७३.४ ॥
ધર્મ અધર્મ બની જાય છે અને અધર્મ ધર્મ બની જાય છે. વધને ધર્મ કહેવો યોગ્ય નથી.
12.273.5
अथ चेदवधो धर्मोऽधर्मः को जातुचिद्भवेत् ।
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत् ॥ १२.२७३.५ ॥
જો અવધ જ ધર્મ હોય, તો અધર્મ કયો? લૂંટારાઓને ન મારવામાં આવે તો, હે સત્યવાન, ગૂંચવણ ઊભી થશે.
12.273.6
ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे ।
लोकयात्रा न चैव स्यादश्च चेद्वेत्थ शंस नः ॥ १२.२७३.६ ॥
કળિયુગમાં 'આ મારું છે' એવી ભાવના તેનામાં ઉદ્ભવશે નહીં, અને ત્યારે લોકયાત્રા પણ ચાલશે નહીં. જો તમે જાણતા હો તો અમને કહો.
12.273.7
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः ।
धर्मपाशनिबद्धानां नाल्पोऽप्यपचरिष्यति ॥ १२.२७३.७ ॥
ત્રણેય વર્ણોને બ્રાહ્મણના બંધનમાં રાખવા જોઈએ. ધર્મપાશથી બંધાયેલાઓમાંથી જરાય ઉલ્લંઘન નહીં કરે.
12.273.8
यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः ।
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत् ॥ १२.२७३.८ ॥
તેઓમાંથી જે કોઈ ઉલ્લંઘન કરે, તેને દ્વિજે કહેવું કે 'આ મારું સાંભળતો નથી'; ત્યારે રાજાએ તેના પર દંડ નક્કી કરવો.
12.273.9
तत्त्वाभावेन यच्छास्त्रं तत्कुर्यान्नान्यथा वधः ।
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि।
दस्यून्निहन्ति वै राजा भूयसो वाऽप्यनागसः ॥ १२.२७३.९ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનના અભાવમાં શાસ્ત્ર જે કહે તે જ કરવું, અન્યથા નહીં; વધ ન કરવો. વિચાર્યા વિના કર્મ ન કરવું; નીતિશાસ્ત્ર મુજબ વિધિપૂર્વક ચાલવું. રાજા દસ્યુઓને મારે છે, અથવા ઘણા નિર્દોષોને પણ.
12.273.10
भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते ।
परेणापकृतो राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत् ॥ १२.२७३.१० ॥
પત્ની, માતા, પિતા, પુત્ર — આ એક માણસ દ્વારા મારાય છે. બીજા દ્વારા અપકાર પામેલ રાજાએ તેથી સારી રીતે નક્કી કરવું.
12.273.11
असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीतमेकदा ।
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यः शोभना जायते प्रजाः ॥ १२.२७३.११ ॥
દુષ્ટ માણસ ક્યારેક શીતળતા (સુખ) મેળવી શકે; સાધુથી પણ અને અસાધુઓથી પણ શુભ સંતાન જન્મે છે.
12.273.12
न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः ।
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.२७३.१२ ॥
મૂળનો ઘાત ન કરવો; આ સનાતન ધર્મ નથી. વધ વિના જ પ્રાયશ્ચિત્તનું વિધાન કરાયું છે.
12.273.13
उद्वे तेन बन्धेन विरूपकरणेन च ।
वधदण्डेन क्लिश्या न पुरोहितससदि ॥ १२.२७३.१३ ॥
તે ઉદ્વેગ, બંધન, વિરૂપકરણ અને વધદંડ વડે પુરોહિતોની સભામાં (બ્રાહ્મણોને) કષ્ટ ન આપવું.
12.273.14
यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैपिणः ।
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥ १२.२७३.१४ ॥
શરણ શોધતા તેઓ પુરોહિત પાસે આવીને કહે, 'હે બ્રાહ્મણ, અમે ફરી આવું નહીં કરીએ, આ પાપ નથી',
12.273.15
तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं धातृशासनम् ।
विभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति शासनम् ॥ १२.२७३.१५ ॥
ત્યારે તેમને મુક્ત કરવા યોગ્ય છે—આ ધાતાનો આદેશ છે. દંડ અને મૃગચર્મ ધારણ કરેલ, મુંડિત મસ્તકવાળો બ્રાહ્મણ જ શાસનને યોગ્ય છે.
12.273.16
गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः ।
तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा ॥ १२.२७३.१६ ॥
વારંવાર અપરાધ કરે તો મોટા (મોટી સજાને) પાત્ર બને છે; ત્યારે તેઓ પ્રથમ વખતની જેમ મુક્તિને પાત્ર નથી.
12.273.17
यत्रयत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः ।
स तावान्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते।
अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत् ॥ १२.२७३.१७ ॥
જ્યાં જ્યાં પ્રજાને નિયમથી નિયંત્રિત કરી શકાય, તેને જ ધર્મ કહેવાય છે, જ્યાં સુધી તે ઉલ્લંઘાય નહીં. પણ જો તેમને મારવામાં ન આવે, તો બધું ફરી નાશ પામશે.
12.273.18
पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या ह्यभवञ्जनाः ।
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः ॥ १२.२७३.१८ ॥
પૂર્વકાળમાં અને તેના પહેલાંના કાળમાં લોકો સહેલાઈથી શાસિત થતા હતા; તેઓ કોમળ, મોટે ભાગે સત્યનિષ્ઠ, થોડા દ્વેષી અને થોડા ક્રોધી હતા.
12.273.19
पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ।
आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते ॥ १२.२७३.१९ ॥
પહેલાં માત્ર ધિક્કાર જ દંડ હતો; પછી વાણીનો દંડ આવ્યો. ત્યારબાદ ધન છીનવી લેવાનો દંડ પણ હતો; આજે વધદંડ પ્રચલિત છે.
12.273.20
वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः ॥ १२.२७३.२० ॥
વધદંડથી પણ બીજા લોકોને નિયંત્રિત કરી શકાતા નથી.
12.273.21
नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः ।
न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन ॥ १२.२७३.२१ ॥
મનુષ્યોમાં દસ્યુ નથી, દેવોમાં પણ નથી એમ શ્રુતિ કહે છે. ગંધર્વો અને પિતૃઓમાં પણ નથી; અહીં કોણ કોનું નથી, કોઈ નથી.
12.273.22
पक्वं श्मशानादादत्ते पिशाचांश्चापि दैवतम् ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२.२७३.२२ ॥
સ્મશાનમાંથી રાંધેલું અન્ન દેવ પણ લે છે, પિશાચો પણ લે છે. તે નષ્ટબુદ્ધિવાળાઓ સાથે જો કોઈ કરાર કરે તો...
12.273.23
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया ।
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लोभेनान्तं तथा कुरु ॥ १२.२७३.२३ ॥
જો તું અહિંસાથી સજ્જનોનું રક્ષણ ન કરી શકે, તો કોઈ ભૂત-ભવ્ય જીવના લોભથી તેમનો અંત લાવ.
12.273.24
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः ।
तेऽपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च ॥ १२.२७३.२४ ॥
લોકયાત્રા માટે રાજાઓ પરમ તપ કરે છે. એવા લોકો સામે તેઓ લજ્જિત થાય છે, અને એમ જ પાછા હટી જાય છે.
12.273.25
वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्धन्ति दुष्कृतीन् ।
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः ॥ १२.२७३.२५ ॥
ડરાવવામાં આવ્યા છતાં સુકૃતીઓ કામથી દુષ્કૃતીઓને મારતા નથી. રાજાઓ મોટાભાગે સુકૃતથી જ પ્રજા પર શાસન કરે છે.
12.273.26
श्रेयसः श्रेयसोऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते ।
सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः ॥ १२.२७३.२६ ॥
શ્રેષ્ઠોના શ્રેષ્ઠ પણ એવું જ આચરણ કરે છે; લોક તેમના આચરણને અનુસરે છે. મનુષ્યો હંમેશાં ગુરુના આચરણને જ અનુસરે છે.
12.273.27
आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान् ।
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम् ॥ १२.२७३.२७ ॥
પોતાને સમાધાન આપ્યા વિના બીજાઓને સમાધાન આપવા ઇચ્છે છે, જે વિષયોમાં ઇન્દ્રિયોને વશ છે — તેની મનુષ્યો હાંસી કરે છે.
12.273.28
यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥ १२.२७३.२८ ॥
રાજાના દંભ અને મોહથી જે કોઈ અયોગ્ય કંઈ કરે, તેને સર્વ ઉપાયોથી નિયંત્રિત કરવો જોઈએ; એ રીતે તે પાપથી પાછો ફરે છે.
12.273.29
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृंतं संनियच्छता ।
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥ १२.२७३.२९ ॥
દુષ્કૃતને નિયંત્રિત કરવા ઇચ્છનારે પહેલા પોતાને જ નિયંત્રિત કરવો જોઈએ; અને નજીકના સંબંધીઓને પણ મહાદંડોથી દંડ આપવો જોઈએ.
12.273.30
यो राजा लोभमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥ १२.२७३.३० ॥
લોભ અને મોહથી જે રાજા અયોગ્ય કંઈ કરે, તેને સર્વ ઉપાયોથી નિયંત્રિત કરવો જોઈએ; એ રીતે તે પાપથી પાછો ફરે છે.
12.273.31
यत्र वै पापकृन्नीचो न महद्दुःखमर्च्छति ।
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम् ॥ १२.२७३.३१ ॥
જ્યાં નીચ પાપકર્મી મોટું દુઃખ પામતો નથી, ત્યાં પાપો વધે છે અને ધર્મ ચોક્કસ ઘટે છે.
12.273.32
इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ।
इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तातपितामहैः।
आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च ॥ १२.२७३.३२ ॥
આ રીતે કરુણાશીલ વિદ્વાન બ્રાહ્મણે ઉપદેશ આપ્યો; એ જ રીતે પૂર્વજો, પિતા અને દાદાઓએ પણ મને શિખવ્યું, અત્યંત આશ્વાસન આપતાં અને કરુણાથી.
12.273.33
एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत् ।
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्रेतायुगे तथा।
द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्ववरे युगे ॥ १२.२७३.३३ ॥
આ પ્રથમ કલ્પ પ્રમાણે રાજા કૃતયુગમાં જીતશે; ચોથા ભાગ ઓછા ધર્મથી પણ ત્રેતાયુગમાં તે એ જ રીતે ચાલશે; દ્વાપરમાં અડધા ધર્મથી, અને પછીના યુગમાં ચોથા ભાગના ધર્મથી.
12.273.34
तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह ।
भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी ॥ १२.२७३.३४ ॥
એ જ રીતે કલિયુગ આવતાં, રાજાના દુરાચરણથી, ચોક્કસ કાળે ધર્મની સોળમી કળા જ બાકી રહેશે.
12.273.35
अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत् ।
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत् ॥ १२.२७३.३५ ॥
હવે પ્રથમ કલ્પ પ્રમાણે સત્યવાનનો સંકર થઈ શકે; આયુષ્ય, શક્તિ અને કાળ નિર્દિષ્ટ કરીને તપનો આદેશ આપવો જોઈએ.
12.273.36
सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत् ।
भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १२.२७३.३६ ॥
સત્ય માટે અહીં કોઈ ધર્મનું મહાન ફળ ન ત્યજે, એ માટે પ્રાણીઓ પર દયાથી સ્વાયંભુવ મનુએ કહ્યું.