महाभारत · अध्याय 12.273
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.273.1
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२७३.१ ॥
राजाने प्रजेचे रक्षण कसे करावे आणि कोणालाही त्रास न देता कसे वागावे? हे सज्जनश्रेष्ठ पितामह, मी आपल्याला विचारतो; ते मला सांगा.
12.273.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह ॥ १२.२७३.२ ॥
येथेही लोक हा पुरातन इतिहास सांगतात—राजा द्युमत्सेन आणि सत्यवान यांचा संवाद.
12.273.3
अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम् ।
वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् ॥ १२.२७३.३ ॥
वधासाठी नेल्या जाणाऱ्यांमध्ये असताना, वडिलांच्याच आज्ञेने सत्यवानाने एक अस्पष्ट वचन उच्चारले असे आम्ही ऐकले आहे.
12.273.4
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् ।
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥ १२.२७३.४ ॥
धर्म अधर्म होतो आणि अधर्म धर्म होतो. वधाला धर्म म्हणणे योग्य नाही.
12.273.5
अथ चेदवधो धर्मोऽधर्मः को जातुचिद्भवेत् ।
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत् ॥ १२.२७३.५ ॥
जर अवध हाच धर्म असेल, तर अधर्म कोणता? दरोडेखोरांना मारले नाही तर, हे सत्यवाना, गोंधळ निर्माण होईल.
12.273.6
ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे ।
लोकयात्रा न चैव स्यादश्च चेद्वेत्थ शंस नः ॥ १२.२७३.६ ॥
कलियुगात 'हे माझे आहे' ही भावना त्याच्यात उत्पन्न होणार नाही, आणि मग लोकव्यवहारही चालणार नाही. आपल्याला माहीत असल्यास आम्हाला सांगा.
12.273.7
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः ।
धर्मपाशनिबद्धानां नाल्पोऽप्यपचरिष्यति ॥ १२.२७३.७ ॥
तिन्ही वर्णांना ब्राह्मणाच्या बंधनात ठेवावे. धर्मपाशात बद्ध असलेल्यांपैकी थोडाही अपराध करणार नाही.
12.273.8
यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः ।
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत् ॥ १२.२७३.८ ॥
त्यांपैकी जो कोणी अपराध करील, त्याला द्विजाने 'हा माझे ऐकत नाही' असे सांगावे; मग राजाने त्याच्यावर शिक्षा ठरवावी.
12.273.9
तत्त्वाभावेन यच्छास्त्रं तत्कुर्यान्नान्यथा वधः ।
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि।
दस्यून्निहन्ति वै राजा भूयसो वाऽप्यनागसः ॥ १२.२७३.९ ॥
तत्त्वज्ञानाच्या अभावी शास्त्र सांगेल तेच करावे, अन्यथा नव्हे; वध करू नये. विचार न करता कर्मे करू नयेत; नीतिशास्त्राप्रमाणे यथाविधि चालावे. राजा दस्युंना मारतो, किंवा पुष्कळ निरपराधांनाही.
12.273.10
भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते ।
परेणापकृतो राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत् ॥ १२.२७३.१० ॥
पत्नी, माता, पिता, पुत्र — हे एका माणसाकडून मारले जातात. दुसऱ्याकडून अपकार झालेल्या राजाने म्हणून योग्य रीतीने निर्णय घ्यावा.
12.273.11
असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीतमेकदा ।
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यः शोभना जायते प्रजाः ॥ १२.२७३.११ ॥
दुष्ट माणूस कधीतरी शीतलता (सुख) मिळवतो; साधूपासूनही आणि असाधूंपासूनही शुभ संतती जन्मते.
12.273.12
न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः ।
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२.२७३.१२ ॥
मूळ नष्ट करू नये; हा सनातन धर्म नाही. वधाशिवायही प्रायश्चित्ताचे विधान केले आहे.
12.273.13
उद्वे तेन बन्धेन विरूपकरणेन च ।
वधदण्डेन क्लिश्या न पुरोहितससदि ॥ १२.२७३.१३ ॥
त्या उद्वेगाने, बंधनाने, विरूपीकरणाने आणि वधदंडाने पुरोहितांच्या सभेत (ब्राह्मणांना) क्लेश देऊ नये.
12.273.14
यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैपिणः ।
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥ १२.२७३.१४ ॥
शरण येऊन ते पुरोहितांकडे येऊन म्हणतात, 'हे ब्राह्मणा, आम्ही पुन्हा असे करणार नाही, हे पाप नाही',
12.273.15
तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं धातृशासनम् ।
विभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति शासनम् ॥ १२.२७३.१५ ॥
तेव्हा त्यांना सोडणे योग्य आहे—हा धात्याचा आदेश आहे. दंड आणि मृगाजिन धारण करणारा, मुंडन केलेला ब्राह्मणच शासनास पात्र आहे.
12.273.16
गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः ।
तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा ॥ १२.२७३.१६ ॥
वारंवार अपराध केल्यास मोठे (मोठ्या शिक्षेस) पात्र ठरतात; तेव्हा पहिल्या वेळेसारखे ते सोडण्यास पात्र नसतात.
12.273.17
यत्रयत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः ।
स तावान्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते।
अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत् ॥ १२.२७३.१७ ॥
जिथे जिथे प्रजेला नियमाने आवरता येईल, तोच धर्म म्हटला जातो, जोपर्यंत तो उल्लंघिला जात नाही. पण त्यांना मारले नाही, तर सर्वच पुन्हा नष्ट होईल.
12.273.18
पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या ह्यभवञ्जनाः ।
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः ॥ १२.२७३.१८ ॥
पूर्वीच्या काळात आणि त्याहूनही पूर्वीच्या काळात लोक सहज शासनात राहणारे होते; ते मृदु, बहुधा सत्यनिष्ठ, अल्प द्वेषी आणि अल्प क्रोधी होते.
12.273.19
पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ।
आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते ॥ १२.२७३.१९ ॥
पूर्वी केवळ धिक्कार हाच दंड होता; त्यानंतर वाग्दंड आला. पुढे धन हिरावून घेण्याचा दंडही होता; आज वधदंड प्रचलित आहे.
12.273.20
वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः ॥ १२.२७३.२० ॥
वधदंडानेही इतर लोकांना आवरता येत नाही.
12.273.21
नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः ।
न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन ॥ १२.२७३.२१ ॥
मनुष्यांत दस्यू नसतो, देवांतही नसतो असे श्रुती सांगते. गंधर्व आणि पितरांतही नाही; येथे कोण कोणाचा नाही, कोणीच नाही.
12.273.22
पक्वं श्मशानादादत्ते पिशाचांश्चापि दैवतम् ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२.२७३.२२ ॥
स्मशानातील शिजवलेले अन्नही देव घेतो आणि पिशाचही घेतात. त्या भ्रष्टबुद्धी लोकांशी कोणी करार केला तर...
12.273.23
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया ।
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लोभेनान्तं तथा कुरु ॥ १२.२७३.२३ ॥
अहिंसेने तू सज्जनांचे रक्षण करू शकत नसशील, तर कोणाच्या तरी भूत-भव्य प्राण्याच्या लोभाने त्यांचा अंत कर.
12.273.24
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः ।
तेऽपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च ॥ १२.२७३.२४ ॥
लोकयात्रेसाठी राजे परम तप करतात. अशा लोकांसमोर ते लज्जित होतात आणि तसेच मागे हटतात.
12.273.25
वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्धन्ति दुष्कृतीन् ।
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः ॥ १२.२७३.२५ ॥
भयभीत केले जात असतानाही सुकृती लोक कामामुळे दुष्कृत्यांना मारत नाहीत. राजे बहुधा सुकृतानेच प्रजेवर शासन करतात.
12.273.26
श्रेयसः श्रेयसोऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते ।
सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः ॥ १२.२७३.२६ ॥
श्रेष्ठांतील श्रेष्ठही असेच वागतात; लोक त्यांच्या वर्तनाचे अनुसरण करतो. माणसे नेहमी गुरूच्या वर्तनाचेच अनुसरण करतात.
12.273.27
आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान् ।
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम् ॥ १२.२७३.२७ ॥
स्वतःला न आवरता जो इतरांना आवरू इच्छितो, जो विषयांमध्ये इंद्रियांच्या अधीन आहे — त्याची माणसे थट्टा करतात.
12.273.28
यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥ १२.२७३.२८ ॥
राजाच्या दंभ आणि मोहामुळे जो कोणी अयोग्य काही करेल, त्याला सर्व उपायांनी नियंत्रित केले पाहिजे; अशा प्रकारे तो पापापासून परावृत्त होतो.
12.273.29
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृंतं संनियच्छता ।
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥ १२.२७३.२९ ॥
दुष्कृत्याला आवर घालू इच्छिणाऱ्याने प्रथम स्वतःलाच आवरले पाहिजे; आणि जवळच्या नातलगांनाही कठोर दंडांनी शिक्षा केली पाहिजे.
12.273.30
यो राजा लोभमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥ १२.२७३.३० ॥
लोभ आणि मोहामुळे जो राजा अयोग्य काही करेल, त्याला सर्व उपायांनी नियंत्रित केले पाहिजे; अशा प्रकारे तो पापापासून परावृत्त होतो.
12.273.31
यत्र वै पापकृन्नीचो न महद्दुःखमर्च्छति ।
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम् ॥ १२.२७३.३१ ॥
जिथे नीच पापकर्मी मोठे दुःख भोगत नाही, तिथे पापे वाढतात आणि धर्म निश्चितच ऱ्हास पावतो.
12.273.32
इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ।
इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तातपितामहैः।
आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च ॥ १२.२७३.३२ ॥
असे करुणाशील विद्वान ब्राह्मणाने उपदेश केला; तसेच पूर्वज, पिता व पितामह यांनीही मला शिकवले, अत्यंत आश्वासन देत आणि अनुकंपेने.
12.273.33
एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत् ।
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्रेतायुगे तथा।
द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्ववरे युगे ॥ १२.२७३.३३ ॥
या प्रथम कल्पानुसार राजा कृतयुगात विजय मिळवील; चतुर्थांश कमी धर्मानेही त्रेतायुगात तसाच जाईल; द्वापरात अर्ध्या धर्माने, आणि नंतरच्या युगात पावभर धर्माने.
12.273.34
तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह ।
भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी ॥ १२.२७३.३४ ॥
तसेच कलियुग आल्यावर राजाच्या दुराचरणामुळे, विशिष्ट काळी धर्माची सोळावी कलाच उरेल.
12.273.35
अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत् ।
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत् ॥ १२.२७३.३५ ॥
आता प्रथम कल्पानुसार सत्यवानाचे संकर होऊ शकते; आयुष्य, शक्ती आणि काळ निर्देशित करून तपाचा विधी सांगावा.
12.273.36
सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत् ।
भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १२.२७३.३६ ॥
सत्यासाठी येथे कोणीही धर्माचे मोठे फळ सोडू नये म्हणून, प्राण्यांवरील अनुकंपेसाठी स्वायंभुव मनूने सांगितले.