મહાભારત · અધ્યાય 12.274
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.274.1
अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः ।
यः स्यादुमयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२७४.१ ॥
પ્રાણીઓ પ્રત્યે વિરોધ વિના કરાયેલો ત્યાગ, જે ષાડ્ગુણ્ય સાધે છે અને બંનેમાં ભાગ ધરાવતો ધર્મ છે — તે મને કહો, પિતામહ.
12.274.2
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः ।
अदूरसंप्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह ॥ १२.२७४.२ ॥
ગૃહસ્થ ધર્મ અને યોગ ધર્મ—બંને નજીક નજીક ચાલે છે; તેમાંથી કયો શ્રેષ્ઠ છે, પિતામહ?
12.274.3
उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ ।
उभौ महाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ ॥ १२.२७४.३ ॥
આ બંને ધર્મો મહાભાગ્યશાળી અને અત્યંત દુષ્કર છે; બંને મહાફળ આપનારા છે અને સજ્જનોએ આચરેલા છે.
12.274.4
अव ते वर्तयिष्यासि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः ।
शुणुष्वैकमताः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२७४.४ ॥
તે બંનેનું પ્રામાણ્ય હું તને સમજાવીશ; પાર્થ, એકાગ્ર મનથી સાંભળ, ધર્મ-અર્થનો સંશય છેદાઈ જાય.
12.274.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२७४.५ ॥
આ વિષયમાં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ટાંકે છે — કપિલ અને ગાયનો સંવાદ. તે સમજ, યુધિષ્ઠિર.
12.274.6
आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम् ॥ १२.२७४.६ ॥
પરંપરા અને શાશ્વત, ધ્રુવ પુરાણ જોતાં — પૂર્વે નહુષે ત્વષ્ટાની ગાય હણી હતી એમ આપણે સાંભળ્યું છે.
12.274.7
तां नियुक्तामदीनात्मा सत्वस्थः संयमे रतः ।
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा ॥ १२.२७४.७ ॥
તે નિયુક્ત અવસ્થાને, અદીનાત્મા, સત્ત્વમાં સ્થિત, સંયમમાં રત, જ્ઞાની અને નિયતાહારી કપિલે એ રીતે જોઈ.
12.274.8
स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम् ।
स्वरेण शिथिलां सत्यां वेदा ३ इत्यब्रवीत्सकृत् ॥ १२.२७४.८ ॥
તેણે ઉત્તમ, નૈષ્ઠિક, નિર્ભય બુદ્ધિ મેળવી, સ્વરમાં શિથિલ સત્યને એકવાર 'વેદાઃ' એમ કહ્યું.
12.274.9
तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत् ।
हंहो वेदा ३ यदि मता धर्माः केनापरे मताः ॥ १२.२७४.९ ॥
તે વાણીમાં પ્રવેશીને ઋષિ સ્યૂમરશ્મિએ યતિને કહ્યું — 'અરે, વેદ પ્રમાણ હોય તો બીજાઓએ ધર્મ શેનાથી માન્યા?'
12.274.10
तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः ।
सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः ॥ १२.२७४.१० ॥
તપસ્વીઓ, ધૃતિમાન, શ્રુતિ-વિજ્ઞાનરૂપ ચક્ષુવાળા, આત્મજ્ઞાનીઓ બધું ઋષિવચન માને છે.
12.274.11
तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः ।
का विवक्षाऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः ॥ १२.२७४.११ ॥
આ રીતે તૃષ્ણારહિત, વિજ્વર, નિરાશિષ, સર્વથા નિરારંભ એવા તેને વેદો વિશે કહેવાની શી ઇચ્છા છે?
12.274.12
नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित् ।
पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम् ॥ १२.२७४.१२ ॥
હું વેદોની નિંદા કરતો નથી, ક્યારેય તેમની વિરુદ્ધ નહીં બોલું. ભિન્ન આશ્રમીઓનાં કર્મો એક જ અર્થવાળાં છે એવું અમે સાંભળ્યું છે.
12.274.13
गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः ॥ १२.२७४.१३ ॥
ત્યાગી અવશ્ય જાય છે, વાનપ્રસ્થ પણ જાય છે. ગૃહસ્થ અને બ્રહ્મચારી બંને પણ જાય છે.
12.274.14
देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः ।
नैषां ज्यायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम् ॥ १२.२७४.१४ ॥
દેવયાનના ચાર માર્ગો શાશ્વત માનવામાં આવ્યા છે. તેમાં કોઈ શ્રેષ્ઠ કે ગૌણ નથી; ફળોમાં તેમનું બળાબળ કહેવાયું છે.
12.274.15
एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम् ।
नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः ॥ १२.२७४.१५ ॥
આ રીતે જાણીને સર્વ હેતુઓ માટે આરંભ કરવો જોઈએ — એ વૈદિક વચન છે. બીજે 'આરંભ ન કરવો' એવી નૈષ્ઠિકી શ્રુતિ સંભળાય છે.
12.274.16
अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः ।
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम् ॥ १२.२७४.१६ ॥
આરંભ ન કરવામાં દોષ નથી; આરંભ કરવામાં મોટો દોષ છે. આ રીતે સ્થિત શાસ્ત્રનું બળાબળ સમજવું કઠિન છે.
12.274.17
यदत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम् ।
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि ॥ १२.२७४.१७ ॥
અહીં અહિંસામાં જે કંઈ પ્રત્યક્ષ અને પરમ માનવામાં આવ્યું છે, જો તું આગમ-શાસ્ત્રો સિવાય તે જુએ છે, તો કહે.
12.274.18
स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः।
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥ १२.२७४.१८ ॥
સ્યૂમરશ્મિ બોલ્યા: 'સ્વર્ગની કામના કરનારે યજ્ઞ કરવો' એવી શ્રુતિ સતત સંભળાય છે. પહેલાં ફળની કલ્પના કર્યા પછી જ યજ્ઞ વિસ્તરે છે.
12.274.19
अजश्चाश्वश्च मेषश्च र्गौश्च पक्षिगणाश्च ये ।
ग्राम्यारण्याश्चौषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः ॥ १२.२७४.१९ ॥
બકરી, ઘોડો, ઘેટો, ગાય, પક્ષીઓના ટોળાં, ગ્રામ્ય અને આરણ્ય ઔષધિઓ — આ પ્રાણનું અન્ન છે, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.274.20
तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते ।
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः ॥ १२.२७४.२० ॥
એ જ રીતે અન્ન દરરોજ સાંજે અને સવારે નિયત કરાય છે. પશુઓ અને ધાન્ય યજ્ઞનાં અંગ છે, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.274.21
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् ।
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः ॥ १२.२७४.२१ ॥
આ બધાને યજ્ઞ સાથે પ્રજાપતિએ નિયત કર્યા. તેથી પ્રભુ પ્રજાપતિએ યજ્ઞ વડે દેવોનું યજન કર્યું.
12.274.22
तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्तसप्त च ॥ १२.२७४.२२ ॥
તે સર્વ પ્રાણીઓ, એકબીજાથી શ્રેષ્ઠ, સાત-સાત છે.
12.274.23
गौरजो मनुजः श्वा वा अश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ॥ १२.२७४.२३ ॥
ગાય, બકરી, મનુષ્ય, કૂતરો અથવા ઘોડો, ખચ્ચર અને ગધેડો — આ સાત ગ્રામ્ય પશુઓ સાધુઓ દ્વારા કહેવાયા છે.
12.274.24
सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा ।
हरिणः शललाश्चैव सप्तारण्यास्तथा स्मृताः ॥ १२.२७४.२४ ॥
સિંહ, વાઘ, ભૂંડ, ભેંસ અને હાથી, તેમજ હરણ અને શલલ — એ જ રીતે આ સાત આરણ્ય પશુઓ સ્મરાયેલા છે.
12.274.25
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम् ॥ १२.२७४.२५ ॥
યજ્ઞોમાં અર્પિત આ વિશ્વને ઉત્તમ નામવાળું કહેવામાં આવે છે.
12.274.26
एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा ।
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः ॥ १२.२७४.२६ ॥
આ પણ પૂર્વજો અને તેમના પહેલાંના લોકોએ સ્વીકારેલું છે. કયો વિદ્વાન પોતાની શક્તિનો ક્યારેય વિચાર નહીં કરે?
12.274.27
पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह ।
स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गोस्ति ते मखात् ॥ १२.२७४.२७ ॥
પશુઓ, મનુષ્યો અને વૃક્ષો ઔષધિઓ સાથે સ્વર્ગની જ કામના કરે છે; પરંતુ યજ્ઞ વિના તેમના માટે સ્વર્ગ નથી.
12.274.28
ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि ।
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश ॥ १२.२७४.२८ ॥
ઔષધિઓ, પશુઓ, વૃક્ષો, વેલાઓ, ઘી, દૂધ, દહીં, હવિર્ભૂમિ, દિશાઓ, શ્રદ્ધા અને કાળ — આ બાર છે.
12.274.29
ऋचो यजूंषि सामानि ऋत्विजश्चापि षोडश ।
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते ॥ १२.२७४.२९ ॥
ઋચાઓ, યજુષ, સામ અને સોળ ઋત્વિજ; અગ્નિને ગૃહપતિ જાણવો જોઈએ, તે સત્તરમો કહેવાય છે.
12.274.30
अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः ।
आज्येन पयसा दध्ना शकृताऽऽमिक्षया त्वचा ॥ १२.२७४.३० ॥
આ યજ્ઞનાં અંગો છે; યજ્ઞ જ મૂળ છે એમ શ્રુતિ કહે છે. ઘી, દૂધ, દહીં, છાણ, આમિક્ષા અને ચામડી વડે (યજ્ઞ સંપન્ન થાય છે).
12.274.31
बालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ।
एवं प्रत्यकेशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते ॥ १२.२७४.३१ ॥
વાછરડાં, શિંગડું, પગ વડે—એ જ રીતે ગાયથી યજ્ઞ સંભવે છે. એ રીતે તેના માટે જે જે વિધાન થાય છે, તે સર્વ (યજ્ઞમાં થાય છે).
12.274.32
यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः ।
संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत ॥ १२.२७४.३२ ॥
તેઓ બધા સાથે મળીને ઋત્વિજો અને દક્ષિણાઓ સાથે યજ્ઞને વહન કરે છે. આ બધાને એકત્ર કરીને યજ્ઞને પૂર્ણ કરે છે.
12.274.33
यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः ।
एवं पूर्वतराः पूर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः ॥ १२.२७४.३३ ॥
યજ્ઞ માટે જ આ બધું સર્જાયું છે, એમ તેના અર્થ પ્રમાણે શ્રુતિમાં સંભળાય છે. એ રીતે પૂર્વકાળના પ્રાચીન માનવો પણ (યજ્ઞમાં) પ્રવૃત્ત હતા.
12.274.34
न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन ।
यज्ञैर्यष्टव्यमित्येव यो यजत्यफलेप्सया ॥ १२.२७४.३४ ॥
જે કોઈની હિંસા કરતો નથી, કંઈ આરંભતો નથી, કોઈનો દ્રોહ કરતો નથી—'યજ્ઞોથી જ યજન કરવું' એમ માનીને, ફળની ઇચ્છા વિના જે યજ્ઞ કરે છે.
12.274.35
यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तान्यपि सर्वशः ।
विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम् ॥ १२.२७४.३५ ॥
યજ્ઞનાં આ અંગો પણ, કહ્યા પ્રમાણે સર્વ રીતે, વિધિ અનુસાર યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે ત્યારે, એકબીજાને તારે છે.
12.274.36
आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात् ॥ १२.२७४.३६ ॥
જેમાં વેદો પ્રતિષ્ઠિત છે, તે ઋષિઓની પરંપરા હું જોઉં છું. વિદ્વાનો બ્રાહ્મણના ઉપદેશનું અનુસરણ કરીને તેને જુએ છે.
12.274.37
ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च ।
अनुयज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानुजगत्सदा ॥ १२.२७४.३७ ॥
યજ્ઞ બ્રાહ્મણમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને બ્રાહ્મણને જ અર્પિત થાય છે. સમગ્ર જગત યજ્ઞને અનુસરે છે, અને યજ્ઞ પણ સદા જગતને અનુસરે છે.
12.274.38
ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट् ।
यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि ॥ १२.२७४.३८ ॥
'ઓમ્' બ્રહ્મનું મૂળ છે. નમઃ, સ્વાહા, સ્વધા, વષટ્ જેનો પ્રયોગ થાય છે, તે યથાશક્તિ કરાયેલા કર્મોમાં પણ પ્રયોજાય છે.
12.274.39
न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः ।
इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १२.२७४.३९ ॥
ત્રણેય લોકમાં તેને પરલોકનો ભય હોતો નથી, એમ અહીં વેદ કહે છે; સિદ્ધો અને પરમ ઋષિઓ પણ એમ જ કહે છે.
12.274.40
ऋचो यजूंहि सामानि स्तोत्राश्च विधिचोदिताः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः ॥ १२.२७४.४० ॥
ઋચાઓ, યજુસ, સામ અને સ્તોત્રો — વિધિથી પ્રેરાયેલા — આ બધું જેનામાં અહીં હોય છે, તે જ ખરો દ્વિજ છે.
12.274.41
अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज ।
यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवांस्तथा ॥ १२.२७४.४१ ॥
હે દ્વિજ, અગ્ન્યાધેયમાં જે થાય છે, સોમ નિચોવાય ત્યારે જે થાય છે, અને અન્ય મહાયજ્ઞોમાં જે થાય છે — તે ભગવાન પણ તેમ જ જાણે છે.
12.274.42
तस्माद्ब्रह्मन्यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन् ।
यजतो यज्ञविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत् ॥ १२.२७४.४२ ॥
તેથી, હે બ્રાહ્મણ, સંદેહ વિના પોતે યજ્ઞ કરવો અને બીજાઓ પાસે યજ્ઞ કરાવવો. યજ્ઞવિધિથી યજ્ઞ કરનારને મૃત્યુ પછી મહાન સ્વર્ગફળ મળે છે.
12.274.43
नायं लोकोस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः ।
वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा ॥ १२.२७४.४३ ॥
યજ્ઞ ન કરનારા માટે આ લોક પણ નથી અને પરલોક પણ નથી, એવો નિશ્ચય છે; વેદવાદ જાણનારાઓ માટે ત્યારે બંને પ્રમાણ છે.