महाभारत · अध्याय 12.274
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.274.1
अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः ।
यः स्यादुमयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.२७४.१ ॥
भूतांप्रति विरोधाविना केलेला त्याग, जो षाड्गुण्य साधतो आणि दोन्ही मार्गांत सहभागी असणारा धर्म — तो मला सांगा, पितामह.
12.274.2
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः ।
अदूरसंप्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह ॥ १२.२७४.२ ॥
गृहस्थधर्म आणि योगधर्म, दोन्ही जवळ जवळ चालणारे; त्यांपैकी कोणता श्रेयस्कर आहे, पितामह?
12.274.3
उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ ।
उभौ महाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ ॥ १२.२७४.३ ॥
हे दोन्ही धर्म महाभाग्यवान आणि अत्यंत दुष्कर आहेत; दोन्ही महाफलदायी असून सज्जनांनी आचरलेले आहेत.
12.274.4
अव ते वर्तयिष्यासि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः ।
शुणुष्वैकमताः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२.२७४.४ ॥
त्या दोहोंचे प्रामाण्य मी तुला सांगेन; पार्था, एकाग्र मनाने ऐक, धर्म-अर्थाचा संशय छिन्न होवो.
12.274.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.२७४.५ ॥
याबाबत लोक हा पुरातन इतिहास उद्धृत करतात — कपिल आणि गाय यांचा संवाद. तो समजून घे, युधिष्ठिरा.
12.274.6
आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम् ॥ १२.२७४.६ ॥
परंपरा आणि शाश्वत, ध्रुव पुराण पाहता — पूर्वी नहुषाने त्वष्ट्याची गाय मारली असे आम्ही ऐकले आहे.
12.274.7
तां नियुक्तामदीनात्मा सत्वस्थः संयमे रतः ।
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा ॥ १२.२७४.७ ॥
ती नियुक्त स्थिती, अदीनात्मा, सत्त्वस्थ, संयमात रत, ज्ञानवान व नियताहारी कपिलांनी तशीच पाहिली.
12.274.8
स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम् ।
स्वरेण शिथिलां सत्यां वेदा ३ इत्यब्रवीत्सकृत् ॥ १२.२७४.८ ॥
त्याने उत्तम, नैष्ठिक, निर्भय बुद्धी प्राप्त करून स्वरात शिथिल झालेल्या सत्याला एकदा 'वेदाः' असे म्हटले.
12.274.9
तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत् ।
हंहो वेदा ३ यदि मता धर्माः केनापरे मताः ॥ १२.२७४.९ ॥
त्या वाणीत प्रवेश करून ऋषी स्यूमरश्मी यतीला म्हणाले — 'अहो, वेद प्रमाण असतील तर इतरांनी धर्म कशाने मानले?'
12.274.10
तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः ।
सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः ॥ १२.२७४.१० ॥
तपस्वी, धृतिमान, श्रुति-विज्ञान हेच नेत्र असलेले, आत्मज्ञानी सर्व काही ऋषींचे सांगितलेले मानतात.
12.274.11
तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः ।
का विवक्षाऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः ॥ १२.२७४.११ ॥
असा तृष्णारहित, विज्वर, निराशिष, सर्वथा निरारंभ असलेल्या त्याला वेदांविषयी सांगण्याची काय इच्छा आहे?
12.274.12
नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित् ।
पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम् ॥ १२.२७४.१२ ॥
मी वेदांची निंदा करत नाही, कधीही त्यांच्याविरुद्ध बोलणार नाही. वेगवेगळ्या आश्रमींची कर्मे एकाच अर्थाची आहेत असे आम्ही ऐकले आहे.
12.274.13
गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः ॥ १२.२७४.१३ ॥
त्यागी निश्चितपणे जातो, वानप्रस्थही जातो. गृहस्थ आणि ब्रह्मचारी हे दोघेही जातात.
12.274.14
देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः ।
नैषां ज्यायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम् ॥ १२.२७४.१४ ॥
देवयानाचे चार मार्ग शाश्वत मानले आहेत. यांमध्ये कोणी श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नाही; फलांत त्यांचे बलाबल सांगितले आहे.
12.274.15
एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम् ।
नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः ॥ १२.२७४.१५ ॥
असे जाणून सर्व प्रयोजनांसाठी आरंभ करावा, हे वैदिक वचन आहे. इतरत्र 'आरंभ करू नये' अशी नैष्ठिकी श्रुती ऐकू येते.
12.274.16
अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः ।
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम् ॥ १२.२७४.१६ ॥
आरंभ न करण्यात दोष नाही; आरंभ करण्यात मोठा दोष आहे. अशा प्रकारे स्थित शास्त्राचे बलाबल जाणणे कठीण आहे.
12.274.17
यदत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम् ।
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि ॥ १२.२७४.१७ ॥
येथे अहिंसेविषयी जे काही प्रत्यक्ष आणि परम मानले आहे, ते आगमशास्त्रांशिवाय तुला दिसत असेल तर सांग.
12.274.18
स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः।
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥ १२.२७४.१८ ॥
स्यूमरश्मी म्हणाला: 'स्वर्गाची इच्छा करणाऱ्याने यज्ञ करावा' ही श्रुती सतत ऐकू येते. आधी फलाची कल्पना केल्यावरच यज्ञ विस्तारतो.
12.274.19
अजश्चाश्वश्च मेषश्च र्गौश्च पक्षिगणाश्च ये ।
ग्राम्यारण्याश्चौषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः ॥ १२.२७४.१९ ॥
शेळी, घोडा, मेंढा, गाय, पक्ष्यांचे थवे, ग्राम्य आणि आरण्य औषधी — ही प्राणाचे अन्न आहेत, असे श्रुती सांगते.
12.274.20
तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते ।
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः ॥ १२.२७४.२० ॥
त्याचप्रमाणे अन्न दररोज सायंकाळी आणि सकाळी निश्चित केले जाते. पशू आणि धान्य हे यज्ञाचे अंग आहेत, असे श्रुती सांगते.
12.274.21
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् ।
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः ॥ १२.२७४.२१ ॥
हे सर्व यज्ञासह प्रजापतीने निश्चित केले. त्यामुळे प्रभू प्रजापतीने यज्ञाद्वारे देवांची पूजा केली.
12.274.22
तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्तसप्त च ॥ १२.२७४.२२ ॥
ते सर्व प्राणी, एकमेकांहून श्रेष्ठ, सात-सात आहेत.
12.274.23
गौरजो मनुजः श्वा वा अश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ॥ १२.२७४.२३ ॥
गाय, शेळी, मनुष्य, कुत्रा किंवा घोडा, खेचर आणि गाढव — हे सात ग्राम्य पशू असे साधूंनी सांगितले आहे.
12.274.24
सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा ।
हरिणः शललाश्चैव सप्तारण्यास्तथा स्मृताः ॥ १२.२७४.२४ ॥
सिंह, वाघ, डुक्कर, म्हैस आणि हत्ती, तसेच हरीण आणि शलल — याचप्रमाणे हे सात आरण्य पशू स्मरले गेले आहेत.
12.274.25
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम् ॥ १२.२७४.२५ ॥
यज्ञांमध्ये अर्पिलेल्या या विश्वाला उत्तम नावाचे म्हटले जाते.
12.274.26
एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा ।
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः ॥ १२.२७४.२६ ॥
हेही पूर्वजांनी व त्यांच्याही आधीच्यांनी मान्य केले आहे. कोणता विद्वान आपल्या स्वतःच्या शक्तीचा कधी विचार करणार नाही?
12.274.27
पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह ।
स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गोस्ति ते मखात् ॥ १२.२७४.२७ ॥
पशू, मनुष्य आणि वृक्ष औषधींसह स्वर्गाचीच इच्छा करतात; पण यज्ञाशिवाय त्यांच्यासाठी स्वर्ग नाही.
12.274.28
ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि ।
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश ॥ १२.२७४.२८ ॥
औषधी, पशू, वृक्ष, वेली, तूप, दूध, दही, हविर्भूमी, दिशा, श्रद्धा आणि काल — ही बारा आहेत.
12.274.29
ऋचो यजूंषि सामानि ऋत्विजश्चापि षोडश ।
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते ॥ १२.२७४.२९ ॥
ऋचा, यजुस्, साम आणि सोळा ऋत्विज; अग्नीला गृहपती म्हणून जाणावे, तो सतरावा म्हटला जातो.
12.274.30
अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः ।
आज्येन पयसा दध्ना शकृताऽऽमिक्षया त्वचा ॥ १२.२७४.३० ॥
हे यज्ञाचे अंग आहेत; यज्ञ हेच मूळ आहे असे श्रुती सांगते. तूप, दूध, दही, शेण, आमिक्षा आणि त्वचा यांनी (यज्ञ संपन्न होतो).
12.274.31
बालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ।
एवं प्रत्यकेशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते ॥ १२.२७४.३१ ॥
वासरे, शिंग, पाय यांच्यासह—याप्रमाणेच गायीद्वारे यज्ञ संभवतो. याप्रमाणे याच्यासाठी जे जे विधान केले जाते, ते सर्व (यज्ञात घडते).
12.274.32
यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः ।
संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत ॥ १२.२७४.३२ ॥
ते सर्व एकत्र येऊन ऋत्विजांसह व दक्षिणांसह यज्ञ वाहतात. हे सर्व एकत्र करून यज्ञ पूर्ण करतात.
12.274.33
यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः ।
एवं पूर्वतराः पूर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः ॥ १२.२७४.३३ ॥
यज्ञासाठीच हे सर्व निर्माण झाले, असे त्याच्या अर्थानुसार श्रुती सांगते. याप्रमाणे पूर्वीचे प्राचीन मानवही (यज्ञात) प्रवृत्त झाले.
12.274.34
न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन ।
यज्ञैर्यष्टव्यमित्येव यो यजत्यफलेप्सया ॥ १२.२७४.३४ ॥
जो कुणाची हिंसा करत नाही, काही आरंभ करत नाही, कोणाशी द्रोह करत नाही—'यज्ञांनीच यजन करावे' असे मानून, फलेच्छेविना जो यज्ञ करतो.
12.274.35
यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तान्यपि सर्वशः ।
विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम् ॥ १२.२७४.३५ ॥
यज्ञाचे हे अंगही, सांगितल्याप्रमाणे सर्व प्रकारे, विधीनुसार योग्यरीत्या केले असता, एकमेकांना तारतात.
12.274.36
आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात् ॥ १२.२७४.३६ ॥
ज्यात वेद प्रतिष्ठित आहेत, ती ऋषींची परंपरा मी पाहतो. विद्वान ब्राह्मणाच्या उपदेशाचे अनुसरण करून तिला पाहतात.
12.274.37
ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च ।
अनुयज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानुजगत्सदा ॥ १२.२७४.३७ ॥
यज्ञ ब्राह्मणापासून उत्पन्न होतो आणि ब्राह्मणालाच अर्पण केला जातो. सारे जग यज्ञामागे चालते, आणि यज्ञही सदैव जगामागे चालतो.
12.274.38
ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट् ।
यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि ॥ १२.२७४.३८ ॥
'ओम्' हे ब्रह्माचे मूळ आहे. नमः, स्वाहा, स्वधा, वषट् ही जी वापरली जातात, ती यथाशक्ती केलेल्या कर्मांमध्येही वापरली जातात.
12.274.39
न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः ।
इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १२.२७४.३९ ॥
तिन्ही लोकांत त्याला परलोकाचे भय नसते, असे वेद येथे सांगतात; सिद्ध आणि परम ऋषीही असेच म्हणतात.
12.274.40
ऋचो यजूंहि सामानि स्तोत्राश्च विधिचोदिताः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः ॥ १२.२७४.४० ॥
ऋचा, यजुस्, साम आणि स्तोत्रे — विधीने सांगितलेली — ही सर्व ज्याच्या ठायी इथे असतात, तोच खरा द्विज.
12.274.41
अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज ।
यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवांस्तथा ॥ १२.२७४.४१ ॥
हे द्विजा, अग्न्याधेयात जे घडते, सोम गाळला जातो तेव्हा जे घडते, आणि इतर महायज्ञांत जे घडते — ते भगवानही तसेच जाणतात.
12.274.42
तस्माद्ब्रह्मन्यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन् ।
यजतो यज्ञविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत् ॥ १२.२७४.४२ ॥
म्हणून, हे ब्राह्मणा, संशय न धरता स्वतः यज्ञ करावा आणि इतरांकडूनही यज्ञ करवावा. यज्ञविधीने यज्ञ करणाऱ्याला मृत्यूनंतर स्वर्गाचे मोठे फळ मिळते.
12.274.43
नायं लोकोस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः ।
वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा ॥ १२.२७४.४३ ॥
यज्ञ न करणाऱ्यांना हा लोकही नाही आणि परलोकही नाही, हाच निश्चय आहे; वेदवाद जाणणाऱ्यांसाठी तेव्हा दोन्ही प्रमाण आहेत.