મહાભારત · અધ્યાય 12.275
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.275.1
एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः ।
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः ॥ १२.२७५.१ ॥
આટલું જ જોતા માર્ગે ચાલનારા યતિઓ જાય છે; સર્વ લોકોમાં તેમને કોઈ ઉલ્લંઘન નથી.
12.275.2
निर्द्वन्द्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः ।
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२.२७५.२ ॥
દ્વંદ્વોથી મુક્ત, નમસ્કાર વિનાના, ફળની આશાના બંધન વિનાના જ્ઞાનીઓ સર્વ પાપોથી છૂટીને શુદ્ધ અને નિર્મળ થઈને વિચરે છે.
12.275.3
अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः ।
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः ॥ १२.२७५.३ ॥
મોક્ષમાં, સંપૂર્ણ ત્યાગમાં અને બુદ્ધિમાં જેમણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે, તેઓ બ્રહ્મનિષ્ઠ, બ્રહ્મરૂપ થઈ બ્રહ્મમાં જ નિવાસ કરે છે.
12.275.4
येऽशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः ।
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम् ॥ १२.२७५.४ ॥
જે શોકરહિત અને રજોગુણ નષ્ટ કરી ચૂક્યા છે, તેમના લોકો સનાતન છે; તેમની પરમ ગતિ પામીને ગૃહસ્થ જીવનનું શું પ્રયોજન?
12.275.5
स्यूमरश्मिरुवाच ।
यद्येषां परमा निष्ठा यद्येषां परमा गतिः।
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १२.२७५.५ ॥
જો તેમની પરમ નિષ્ઠા અને પરમ ગતિ હોય, તો ગૃહસ્થોનો આશ્રય લીધા વિના બીજો આશ્રમ પ્રવર્તતો નથી.
12.275.6
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमाः ॥ १२.२७५.६ ॥
માતાનો આશ્રય લઈને જેમ સર્વ જીવો જીવે છે, તેમ ગૃહસ્થ જીવનનો આશ્રય લઈને બીજા આશ્રમો ચાલે છે.
12.275.7
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेव हि ॥ १२.२७५.७ ॥
ગૃહસ્થ જ યજ્ઞ કરે છે, ગૃહસ્થ જ તપ કરે છે. આ ધર્મનું મૂળ જે કંઈ છે તે ગાર્હસ્થ્ય જ છે.
12.275.8
प्रजनाद्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुनेः ।
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते ॥ १२.२७५.८ ॥
હે મુનિ, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રજનન આદિથી ઉત્પન્ન થાય છે. અને પ્રજનન બીજે ક્યાંય કોઈ રીતે મળતું નથી.
12.275.9
यास्तु स्युर्बहिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाऽद्रिजाः ।
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते ॥ १२.२७५.९ ॥
જે બહારની ઔષધિઓ છે, અને એ જ રીતે પર્વતોમાં જન્મેલી અન્ય; ઔષધિઓની બહાર કોઈ પ્રાણી મળતું નથી.
12.275.10
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति ।
अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः ॥ १२.२७५.१० ॥
ગૃહસ્થ જીવનથી મોક્ષ નથી — આ વચન કોના માટે સત્ય હોઈ શકે? શ્રદ્ધા વિનાના, અજ્ઞાની અને સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ વિનાના લોકોએ આ કહ્યું છે.
12.275.11
निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः ।
शमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्यायामपण्डितैः ॥ १२.२७५.११ ॥
નિરાશ, આળસુ, થાકેલા અને પોતાના કર્મોથી પીડાતા અપંડિતોએ પ્રવ્રજ્યામાં શમનો અંત જોયો છે.
12.275.12
त्रैलोक्यस्येव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा ।
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते ॥ १२.२७५.१२ ॥
ત્રણ લોકનું જાણે કારણ જ શાશ્વત અને સ્થિર મર્યાદા છે. ભગવાન બ્રાહ્મણ જન્મથી જ પૂજનીય છે.
12.275.13
प्राग्गर्भाघानमन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु ।
अविश्वस्तेषु वर्तन्ते विश्वस्तेष्वपि संश्रिताः ॥ १२.२७५.१३ ॥
દ્વિજાતિઓમાં ગર્ભાધાનના મંત્રો પ્રવર્તે છે. તે અવિશ્વસનીયોમાં પણ રહે છે અને વિશ્વસનીયોમાં પણ આશ્રિત રહે છે.
12.275.14
दाहे पुनः संश्रयणे संश्रिते पात्रभोजने ।
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानामप्सु मज्जनम् ॥ १२.२७५.१४ ॥
દહનમાં, ફરી શરણ લેવામાં, આશ્રિત થવામાં, પાત્રમાં ભોજનમાં, ગાયો કે પશુઓના દાનમાં, અથવા પિંડોનું પાણીમાં નિમજ્જન કરવામાં (મંત્રો પ્રવર્તે છે).
12.275.15
अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरस्तथा ।
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम् ॥ १२.२७५.१५ ॥
પ્રકાશમાન, દર્ભ પર બેસનારા, માંસભક્ષી પિતૃઓ પણ એવા જ છે. મૃતકને માટે પણ મંત્રો માન્ય થાય છે; મંત્રો જ તેનું કારણ છે.
12.275.16
एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु ॥ १२.२७५.१६ ॥
આ રીતે વેદો ઘોષણા કરતા હોય ત્યારે, મનુષ્યો પિતૃ, દેવ અને દ્વિજાતિઓના ઋણી હોય ત્યારે કોને મોક્ષ કેવી રીતે મળે?
12.275.17
श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैश्च पलायितम् ।
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२.२७५.१७ ॥
શ્રીવિહીન, આળસુ અને પંડિતો દ્વારા (સત્ય) ભાગી ગયું છે. વેદવાદનું સાચું જ્ઞાન ન હોવાથી અસત્ય સત્ય જેવું ભાસે છે.
12.275.18
न वै पापैर्हियते कृष्यते वा ।
यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः।
ऊर्ध्वं यजन्पशुभिः सार्धमेति ।
ततः पुनस्तर्कयते न कामान् ॥ १२.२७५.१८ ॥
વેદ-શાસ્ત્રો દ્વારા યજ્ઞ કરનાર બ્રાહ્મણ પાપોથી હરાતો કે ખેંચાતો નથી. યજ્ઞ કરતાં તે પશુઓ સાથે ઊર્ધ્વ જાય છે; પછી તે ફરી કામનાઓ વિચારતો નથી.
12.275.19
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्राह्मणो ब्रह्म विन्दति ॥ १२.२७५.१९ ॥
વેદોનો તિરસ્કાર કરવાથી નહીં, કપટથી નહીં, માયાથી નહીં; મનુષ્ય મહાન ફળ પામે છે, બ્રાહ્મણ બ્રહ્મને પામે છે.
12.275.20
दर्शश्च पूर्णमासश्च अग्निहोत्रं च धीमताम् ।
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः ॥ १२.२७५.२० ॥
દર્શ અને પૂર્ણમાસ, જ્ઞાનીઓનો અગ્નિહોત્ર અને ચાતુર્માસ્ય હતાં; તેમાં યજ્ઞ સનાતન છે.
12.275.21
अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंज्ञिताः ।
ब्राह्मणा एव ते देवांस्तर्पन्त्यमृतैरिव ॥ १२.२७५.२१ ॥
આરંભ વિનાના, દૃઢસંકલ્પી, શુચિ અને બ્રહ્મ નામથી ઓળખાતા — તે જ બ્રાહ્મણો દેવોને અમૃતથી તૃપ્ત કરે છે.
12.275.22
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२७५.२२ ॥
સર્વ ભૂતોનો આત્મા બનેલા અને સર્વ ભૂતોને જોનારના માર્ગમાં દેવો પણ મોહ પામે છે — સ્થાન વિનાનાનું સ્થાન શોધનારા.
12.275.23
चतुर्द्वारं पुरुष चर्तुर्मुखं ।
चतुर्मुखो नैनमुपैति निन्दा।
बाहुभ्यां पद्भ्यामुदरादुपस्था ।
त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत् ॥ १२.२७५.२३ ॥
ચાર દ્વારવાળો પુરુષ — ચતુર્મુખ પણ તેને નિંદા સાથે પાસે આવતો નથી. હાથ, પગ, ઉદર અને ઉપસ્થ એ દ્વારોનો તે દ્વારપાલ બનવા ઇચ્છે.
12.275.24
नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं ।
न वाऽयोनीयस्य शृतं प्रगृह्णात्।
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां ।
स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम् ॥ १२.२७५.२४ ॥
પાસાથી જુગાર ન રમવો; બીજાનું ધન ન લેવું; અયોનીયના રાંધેલા અન્નનો સ્વીકાર ન કરવો. ક્રોધમાં બુદ્ધિમાને પ્રહાર ન કરવો; એમ તેના હાથ-પગ સુરક્ષિત રહે છે.
12.275.25
नाक्रोशमृच्छेन्न वृथा वदेच्च ।
न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्।
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त ।
स्तथाऽस्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम् ॥ १२.२७५.२५ ॥
તેણે નિંદા ન સહેવી, નિરર્થક ન બોલવું. ચાડી ન કરવી, લોકોની અપવાદ-ચર્ચામાં ન પડવું. સત્યવ્રતી, મિતભાષી અને સાવધ રહેવું. એ રીતે તેના વાણીદ્વારનું સારી રીતે રક્ષણ થાય છે.
12.275.26
नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या ।
न्न लोलुपः साधुभिरागतः स्यात्।
यात्रार्थमाहारमिहाददीत ।
तथाऽस्य स्याज्जाठरद्वारगुप्तिः ॥ १२.२७५.२६ ॥
તેણે અનેક પ્રકારે ખાનાર કે અતિશય ખાનાર ન થવું. સજ્જનો વચ્ચે આવે ત્યારે લોભી ન થવું. માત્ર દેહયાત્રા માટે જ અહીં આહાર ગ્રહણ કરવો. એ રીતે તેના ઉદરદ્વારનું રક્ષણ થાય છે.
12.275.27
न वीरपत्नीं विहरेत नारीं ।
न चापि नारीमनृतावाह्वयीत।
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत ।
तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत् ॥ १२.२७५.२७ ॥
તેણે વીરપત્નીની સાથે વિહાર ન કરવો, કોઈ પણ સ્ત્રી સાથે ન કરવો. ઋતુ વિના કોઈ સ્ત્રીને બોલાવવી પણ નહીં. ભાર્યાવ્રત પોતાનામાં ધારણ કરવું. એ રીતે તેના ઉપસ્થદ્વારનું રક્ષણ થાય છે.
12.275.28
द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः ।
उपस्थमुदरं पाणी वाक्चतुर्थी स वै द्विजः ॥ १२.२७५.२८ ॥
જે મનીષીના સર્વ દ્વારો—ઉપસ્થ, ઉદર, બંને હાથ અને ચોથી વાણી—સારી રીતે સુરક્ષિત છે, તે જ ખરેખર દ્વિજ છે.
12.275.29
मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत ।
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना ॥ १२.२७५.२९ ॥
જેનાં દ્વારો અસુરક્ષિત છે, તેનાં સર્વ કર્મો નિષ્ફળ થાય છે. તેને તપથી શું, યજ્ઞથી શું, આત્માથી શું?
12.275.30
अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३० ॥
જેનું વસ્ત્ર ઉત્તરીય વિનાનું છે, જે અપથરેલી શય્યામાં સૂએ છે, બાહુને જ ઓશીકું બનાવે છે, શાંત છે—તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.275.31
द्वन्द्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः ।
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३१ ॥
બધા દ્વંદ્વોના આરામોમાં જે એકલો રમે છે અને બીજાઓનું ચિંતન કરતો નથી, તે મુનિને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.275.32
येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ।
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३२ ॥
જેણે આ બધું જાણ્યું છે — પ્રકૃતિ અને તેના વિકારો, અને સર્વ પ્રાણીઓની ગતિ જાણે છે — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.275.33
अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३३ ॥
જે સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપે છે, જેનાથી સર્વને અભય મળે છે, જે સર્વ ભૂતોનો આત્મા બની ગયો છે — તેને દેવો બ્રાહ્મણ જાણે છે.
12.275.34
नान्तरेणानुजानाति वेदानां यत्क्रियाफलम् ।
अविज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयते फलम् ॥ १२.२७५.३४ ॥
વેદોના ક્રિયાફળને, તેને જાણ્યા વિના જે સ્વીકારતો નથી, એ બધું ન જાણીને તે બીજું ફળ ઇચ્છે છે —
12.275.35
स्वकर्मभिः संश्रितानां तपो घोरत्वमागमत् ।
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२.२७५.३५ ॥
પોતાના કર્મોથી આશ્રિતોને તપનું ઘોરપણું આવ્યું; તે સદાચારી, આશ્ચર્યમય, પુરાતન, શાશ્વત, ધ્રુવ (ને).
12.275.36
अशक्नुवन्तश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूत्रितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादो पराभवः ॥ १२.२७५.३६ ॥
ધર્મોમાં સૂત્રબદ્ધ જે કંઈ આચરવા અસમર્થ થઈને — આપદ્ધર્મરહિત આચાર જ અપ્રમાદ છે; અને (તેનાથી) પરાભવ.
12.275.37
फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रवाणि च ।
विगुणानि च पश्यन्ति तथा नैकानि केन च ॥ १२.२७५.३७ ॥
કર્મો ફળ આપનારાં, પરિણામયુક્ત અને નિશ્ચિત છે; છતાં કોઈ તેમને ગુણહીન અને અનેક પ્રકારનાં જુએ છે.
12.275.38
गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चात्र सुदुष्कराः ।
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि ॥ १२.२७५.३८ ॥
અહીં ગુણો જાણવા અત્યંત કઠિન છે; અહીં જાણેલા પણ આચરવા અત્યંત કઠિન છે; આચરેલા પણ અંતવાળા છે એમ તું જુએ છે.
12.275.39
स्यूमरश्मिरुवाच ।
यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा।
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.२७५.३९ ॥
સ્થૂમરશ્મિ બોલ્યા: વેદપ્રામાણ્ય અને ફળદાયી ત્યાગ જેમ છે, એ બંને માર્ગ સ્પષ્ટ થાય; હે ભગવન્, તે મને કહો.
12.275.40
प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते ॥ १२.२७५.४० ॥
અહીં સત્પથ પર સ્થિત આપ પ્રત્યક્ષ જુઓ છો; પરંતુ અહીં પ્રત્યક્ષ શું છે, જેની આપ ઉપાસના કરો છો?
12.275.41
स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः।
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया ॥ १२.२७५.४१ ॥
સ્થૂમરશ્મિ બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ, જિજ્ઞાસાને માટે હું અહીં આવ્યો છું; કલ્યાણની કામનાથી, સરળતાથી મેં ઉત્તર આપ્યો, બોલવાની ઇચ્છાથી નહીં.
12.275.42
इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे ।
प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः।
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते ॥ १२.२७५.४२ ॥
ભગવાન મારા આ ઘોર સંશયને સ્પષ્ટ કરે: અહીં સત્પથ પર સ્થિત રહીને પ્રત્યક્ષ જોનારા આપ, અહીં સૌથી પ્રત્યક્ષ શું છે, જેની આપ ઉપાસના કરો છો?
12.275.43
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमार्थं यथागमम् ।
आगमो वेदवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागमः ॥ १२.२७५.४३ ॥
તર્કશાસ્ત્રોથી અલગ, શાસ્ત્ર પ્રમાણે આગમનો અર્થ (જાણવો). આગમ એટલે વેદવાદ; તર્કશાસ્ત્રો પણ આગમ છે.
12.275.44
यथाश्रममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति ।
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्ययात् ॥ १२.२७५.४४ ॥
આશ્રમ પ્રમાણે ઉપાસના કરવી; ત્યાં આગમથી સિદ્ધિ થાય છે. સિદ્ધિ પ્રત્યક્ષ રૂપની છે; આગમના નિશ્ચયથી તે દેખાય છે.
12.275.45
नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना ।
ह्रियमाणा कथ विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति ॥ १२.२७५.४५ ॥
પ્રવાહમાં તણાતી દોરીથી બાંધેલી નાવની જેમ, હે વિપ્ર, દુર્બુદ્ધિઓને આ કેવી રીતે પાર ઉતારશે?
12.275.46
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भो ।
नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः।
नानिर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन ॥ १२.२७५.४६ ॥
ભગવાન આ કહે; હું તૈયાર છું, હે ભો, ઉપદેશ આપો. કોઈ ત્યાગી નથી, સંતુષ્ટ નથી, શોકરહિત નથી, રોગરહિત નથી; જાણવાની ઇચ્છા વિનાનો, પાછો ફરેલો કે વિમુખ કોઈ નથી.
12.275.47
भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् ।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ १२.२७५.४७ ॥
તમે પણ અમારી જેમ હર્ષ પામો છો અને શોક કરો છો; ઇન્દ્રિયવિષયો તમારા માટે અને સર્વ જીવો માટે સમાન છે.
12.275.48
एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्।
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोस्य्यधीहि भो ॥ १२.२७५.४८ ॥
આ રીતે ચાર વર્ણો અને આશ્રમોની પ્રવૃત્તિઓમાં, એકને જ આધાર બનાવનારાઓના નિર્ણયમાં કયો નિરામય છે? ભગવાન આ કહે; હું તૈયાર છું, હે ભો, ઉપદેશ આપો.
12.275.49
यद्यदाचरते शास्त्रमर्थ्यं सर्वप्रवृत्तिषु ।
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तस्य तत्तु निरामयम् ॥ १२.२७५.४९ ॥
જે જે શાસ્ત્ર સર્વ પ્રવૃત્તિઓમાં યોગ્ય રીતે આચરાય છે, જેનું જ્યાં અનુષ્ઠાન થાય છે, તેને માટે તે જ નિરામય છે.
12.275.50
सर्वं प्रापयति ज्ञानं ये ज्ञानं ह्यनुवर्तते ।
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥ १२.२७५.५० ॥
જે જ્ઞાનને અનુસરે છે તેને જ્ઞાન સર્વ પ્રાપ્ત કરાવે છે; પરંતુ જ્ઞાનથી દૂર થયેલું આચરણ પ્રજાઓનો નાશ કરે છે.
12.275.51
भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरमयाः ।
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते ॥ १२.२७५.५१ ॥
આપ સદા જ્ઞાની અને સર્વથા નિરામય છો. ઐકાત્મ્ય નામની કોઈ અવસ્થા ક્યારેક પ્રાપ્ત થાય છે.
12.275.52
शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबलाज्जनाः ।
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः ॥ १२.२७५.५२ ॥
શાસ્ત્રને તત્ત્વથી ન જાણીને કેટલાક લોકો વાદબળથી ચાલે છે; કામ અને દ્વેષથી અભિભૂત થઈને તેઓ અહંકારને વશ થાય છે.
12.275.53
याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमनसोऽशिवाः ॥ १२.२७५.५३ ॥
શાસ્ત્રોનું યથાર્થ સ્વરૂપ ન જાણીને તેઓ શાસ્ત્રના લૂંટારા, બ્રહ્મના ચોર, નિરુદ્યમી, અપરિપક્વ મનવાળા અને અશુભ બને છે.
12.275.54
नैर्गुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते ।
तेषां तमः शरीराणां तम एव परायणम् ॥ १२.२७५.५४ ॥
તેઓ કેવળ નિર્ગુણતા જુએ છે, ગુણોને અનુસરતા નથી. જેમનું શરીર તમોમય છે, તેમનો પરમ આશ્રય તમ જ છે.
12.275.55
यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः ।
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः।
नित्यमेवानुवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ १२.२७५.५५ ॥
જે જીવ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે પ્રકૃતિને વશ થઈ ચાલે છે, તેની પાછળ દ્વેષ, કામ, ક્રોધ, દંભ, અસત્ય અને મદ સદા ચાલે છે, કારણ કે ગુણો પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.275.56
ये तद्बुद्ध्वाऽनुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् ।
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः ॥ १२.२७५.५६ ॥
આ જાણીને સારી રીતે જોનારા શુભ અને અશુભ બંનેનો ત્યાગ કરે છે; પરમ ગતિની ઇચ્છા રાખી સંયમમાં રત યતિઓ એમ કરે છે.
12.275.57
स्यूमरश्मिरुवाच ।
सर्वमेतत्त्वया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम्।
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ १२.२७५.५७ ॥
હે બ્રાહ્મણ, આ બધું તમે શાસ્ત્ર પ્રમાણે કહ્યું છે. શાસ્ત્રનો અર્થ જાણ્યા વિના કોઈ પ્રવૃત્તિ ચાલતી નથી.
12.275.58
यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः ।
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥ १२.२७५.५८ ॥
જે કોઈ ન્યાયી આચાર છે તે સર્વ શાસ્ત્ર છે એમ શ્રુતિ કહે છે; જે અન્યાયી છે તે અશાસ્ત્ર છે એમ પણ શ્રુતિમાં સંભળાય છે.
12.275.59
न प्रवृत्तिर्ऋते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः ।
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः ॥ १२.२७५.५९ ॥
શાસ્ત્ર વિના કોઈ પ્રવૃત્તિ નથી એવો નિશ્ચય છે; વેદવચનોથી ભિન્ન જે છે તે અશાસ્ત્ર છે એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.275.60
शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवोऽत्यर्थमानिनः ।
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ १२.२७५.६० ॥
શાસ્ત્રથી વિમુખ થયેલા ઘણા, અતિ અભિમાની બનીને તેને જુએ છે; બીજા શાસ્ત્રના દોષો આ લોક કે પરલોકમાં જોતા નથી. તમારા માટે ઇન્દ્રિયવિષયો સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન છે.
12.275.61
एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये सर्वतो दिशम् ॥ १२.२७५.६१ ॥
આ રીતે ચાર વર્ણો અને આશ્રમોના આચરણમાં, એક જ આધારને પકડી રાખનારા સર્વ દિશાઓનો નિર્ણય કરે છે.
12.275.62
आनन्त्यं वदमानेन शक्तेनावर्जितात्मना ।
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः ॥ १२.२७५.६२ ॥
અનંતતાનું કથન કરનારા, સમર્થ હોવા છતાં આત્માને ન જીતનારા, અજ્ઞાનથી હત-પ્રજ્ઞ, પ્રજ્ઞાહીન અને અંધકારથી ઘેરાયેલા.
12.275.63
शक्यं त्वेकेन युक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः ।
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतो दिशम् ॥ १२.२७५.६३ ॥
પણ એક યુક્ત અને સર્વથા કૃતકૃત્ય પુરુષ, માત્ર ભિક્ષાપાત્રનો આધાર લઈને, સર્વ દિશાઓમાં વિચરી શકે છે.
12.275.64
नात्यन्तं वन्दमानेन शक्तेन विजितात्मना ।
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभापितुम्।
अपेतन्यायशास्त्रेण सर्वलोकविगर्हिणा ॥ १२.२७५.६४ ॥
અતિશય પ્રશંસા કરનાર, સમર્થ પણ આત્માને ન જીતનાર, વેદવાદનો આશ્રય લઈને 'મોક્ષ છે' એમ જાહેર કરવા; ન્યાયરહિત, સર્વ લોકે નિંદેલા શાસ્ત્રથી.
12.275.65
इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम् ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम् ॥ १२.२७५.६५ ॥
પરંતુ કુટુંબનો આશ્રય લેનારા માટે આ કર્મ કઠિન છે: દાન, અધ્યયન, યજ્ઞ, સંતાનપરંપરા અને સરળતા.
12.275.66
यद्येतदेवं कृत्वाऽपि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥ १२.२७५.६६ ॥
આ રીતે કરવા છતાં જો કોઈને મુક્તિ ન મળે, તો કર્તા અને કર્મ બંને નિંદનીય છે; આ શ્રમ નિરર્થક છે.
12.275.67
नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतः क्रिया ।
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा ॥ १२.२७५.६७ ॥
નહિતર વેદોની પાછળ કરાયેલી ક્રિયા નાસ્તિકતા જ બનશે. હે ભગવન્, હું એની અનંતતા સીધી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
12.275.68
तत्त्वं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोस्म्यधीहि भोः ।
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम् ॥ १२.२७५.६८ ॥
હે બ્રહ્મન્, મને તત્ત્વ કહો; હું આપની પાસે આવ્યો છું. હે મહાશય, જેમ આપે મોક્ષ જાણ્યો છે તેમ હું તે શીખવા ઇચ્છું છું.