महाभारत · अध्याय 12.275
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.275.1
एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः ।
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः ॥ १२.२७५.१ ॥
इतकेच पाहत मार्गाने जाणारे यती जातात; सर्व लोकांत त्यांचे कोणतेही उल्लंघन नाही.
12.275.2
निर्द्वन्द्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः ।
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२.२७५.२ ॥
द्वंद्वांपासून मुक्त, नमस्कारविरहित, फलाशेच्या बंधनांशिवाय, ज्ञानी लोक सर्व पापांपासून मुक्त होऊन शुद्ध व निर्मल होऊन संचार करतात.
12.275.3
अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः ।
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः ॥ १२.२७५.३ ॥
मोक्षात, पूर्ण त्यागात आणि बुद्धीत जे दृढनिश्चयी आहेत, ते ब्रह्मनिष्ठ, ब्रह्मरूप होऊन ब्रह्मातच निवास करतात.
12.275.4
येऽशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः ।
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम् ॥ १२.२७५.४ ॥
जे शोकरहित आणि रजोगुण नष्ट केलेले आहेत, त्यांचे लोक शाश्वत आहेत; त्यांची परम गती मिळवल्यावर गृहस्थाश्रमाचे काय प्रयोजन?
12.275.5
स्यूमरश्मिरुवाच ।
यद्येषां परमा निष्ठा यद्येषां परमा गतिः।
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १२.२७५.५ ॥
जर त्यांची परम निष्ठा व परम गती असेल, तर गृहस्थांचा आश्रय घेतल्याशिवाय दुसरा आश्रम प्रवर्तत नाही.
12.275.6
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमाः ॥ १२.२७५.६ ॥
आईचा आश्रय घेऊन जसे सर्व प्राणी जगतात, तसेच गृहस्थाश्रमाचा आश्रय घेऊन इतर आश्रम चालतात.
12.275.7
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेव हि ॥ १२.२७५.७ ॥
गृहस्थच यज्ञ करतो, गृहस्थच तप करतो. या धर्माचे मूळ जे काही आहे ते गार्हस्थ्यच होय.
12.275.8
प्रजनाद्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुनेः ।
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते ॥ १२.२७५.८ ॥
हे मुने, सर्व प्राणी प्रजननादींनी उत्पन्न होतात. आणि प्रजनन दुसरीकडे कुठेही कोणत्याही प्रकारे आढळत नाही.
12.275.9
यास्तु स्युर्बहिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाऽद्रिजाः ।
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते ॥ १२.२७५.९ ॥
जे बाहेरचे औषधी आहेत, आणि तसेच पर्वतांत जन्मलेले इतर; औषधींच्या बाहेर कोणताही प्राणी आढळत नाही.
12.275.10
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति ।
अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः ॥ १२.२७५.१० ॥
गृहस्थाश्रमातून मोक्ष नाही, हे वचन कोणासाठी सत्य असू शकेल? श्रद्धाहीन, अज्ञानी आणि सूक्ष्मदृष्टिहीन लोकांनी हे म्हटले आहे.
12.275.11
निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः ।
शमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्यायामपण्डितैः ॥ १२.२७५.११ ॥
निराश, आळशी, थकलेल्या आणि स्वकर्मांनी संतापलेल्या अपंडितांनी प्रव्रज्येत शमाचा शेवट पाहिला आहे.
12.275.12
त्रैलोक्यस्येव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा ।
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते ॥ १२.२७५.१२ ॥
त्रैलोक्याचे जणू कारणच शाश्वत आणि स्थिर मर्यादा आहे. भगवान ब्राह्मण जन्मापासूनच पूजनीय असतो.
12.275.13
प्राग्गर्भाघानमन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु ।
अविश्वस्तेषु वर्तन्ते विश्वस्तेष्वपि संश्रिताः ॥ १२.२७५.१३ ॥
द्विजातींमध्ये गर्भाधानाचे मंत्र प्रचलित होतात. ते अविश्वासू लोकांमध्येही राहतात आणि विश्वासू लोकांमध्येही आश्रित राहतात.
12.275.14
दाहे पुनः संश्रयणे संश्रिते पात्रभोजने ।
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानामप्सु मज्जनम् ॥ १२.२७५.१४ ॥
दहनात, पुन्हा शरण जाण्यात, शरण गेलेल्या स्थितीत, पात्रात भोजनात, गाई किंवा पशूंच्या दानात, किंवा पिंडांचे पाण्यात निमज्जन करण्यात (मंत्र वापरले जातात).
12.275.15
अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरस्तथा ।
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम् ॥ १२.२७५.१५ ॥
तेजस्वी, दर्भावर बसणारे, मांसभक्षक पितरही तसेच. मृतासाठीही मंत्र मान्य केले जातात; मंत्रच त्याचे कारण आहेत.
12.275.16
एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु ॥ १२.२७५.१६ ॥
अशा प्रकारे वेद घोषणा करत असताना, मनुष्य पितर, देव आणि द्विजांचे ऋणी असताना, कोणाला मोक्ष कसा मिळेल?
12.275.17
श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैश्च पलायितम् ।
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२.२७५.१७ ॥
श्रीहीन, आळशी आणि पंडितांनी (सत्य) पळून गेले आहे. वेदवादाच्या खऱ्या ज्ञानाच्या अभावाने असत्य सत्यासारखे भासते.
12.275.18
न वै पापैर्हियते कृष्यते वा ।
यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः।
ऊर्ध्वं यजन्पशुभिः सार्धमेति ।
ततः पुनस्तर्कयते न कामान् ॥ १२.२७५.१८ ॥
वेद-शास्त्रांनुसार यज्ञ करणारा ब्राह्मण पापांनी ओढला किंवा खेचला जात नाही. यज्ञ करीत तो पशूंसह वर जातो; मग तो पुन्हा कामनांचा विचार करीत नाही.
12.275.19
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्राह्मणो ब्रह्म विन्दति ॥ १२.२७५.१९ ॥
वेदांचा अपमान केल्याने नव्हे, कपटाने नव्हे, मायेने नव्हे; मनुष्य महान फल मिळवतो, ब्राह्मण ब्रह्माला प्राप्त करतो.
12.275.20
दर्शश्च पूर्णमासश्च अग्निहोत्रं च धीमताम् ।
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः ॥ १२.२७५.२० ॥
दर्श व पौर्णमास, ज्ञानी लोकांचा अग्निहोत्र आणि चातुर्मास्य होती; त्यांमध्ये यज्ञ शाश्वत आहे.
12.275.21
अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंज्ञिताः ।
ब्राह्मणा एव ते देवांस्तर्पन्त्यमृतैरिव ॥ १२.२७५.२१ ॥
जे आरंभ न करणारे, दृढनिश्चयी, शुचि व ब्रह्म नावाने ओळखले जाणारे — तेच ब्राह्मण देवांना अमृताने तृप्त करतात.
12.275.22
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः ॥ १२.२७५.२२ ॥
सर्व भूतांचा आत्मा होऊन सर्व भूतांना पाहणाऱ्याच्या मार्गात देवसुद्धा मोहित होतात — अपदाचे (स्थानरहिताचे) पद शोधणारे.
12.275.23
चतुर्द्वारं पुरुष चर्तुर्मुखं ।
चतुर्मुखो नैनमुपैति निन्दा।
बाहुभ्यां पद्भ्यामुदरादुपस्था ।
त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत् ॥ १२.२७५.२३ ॥
चार द्वारे असलेला पुरुष — चतुर्मुखही त्याला निंदेने जवळ येत नाही. हात, पाय, उदर व उपस्थ या द्वारांचा तो द्वारपाल होण्याची इच्छा करो.
12.275.24
नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं ।
न वाऽयोनीयस्य शृतं प्रगृह्णात्।
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां ।
स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम् ॥ १२.२७५.२४ ॥
फाशांनी जुगार खेळू नये; दुसऱ्याचे धन घेऊ नये; अयोनीयाचे शिजवलेले अन्नही घेऊ नये. क्रोधाने बुद्धिमानाने प्रहार करू नये; असे केल्याने त्याचे हात-पाय सुरक्षित राहतात.
12.275.25
नाक्रोशमृच्छेन्न वृथा वदेच्च ।
न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्।
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त ।
स्तथाऽस्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम् ॥ १२.२७५.२५ ॥
त्याने निंदा सहन करू नये, व्यर्थ बोलू नये. चहाडी करू नये, लोकांच्या अपवादात सहभागी होऊ नये. सत्यव्रती, मितभाषी आणि सावध असावे. अशा प्रकारे त्याच्या वाणीचे द्वार उत्तम प्रकारे सुरक्षित राहते.
12.275.26
नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या ।
न्न लोलुपः साधुभिरागतः स्यात्।
यात्रार्थमाहारमिहाददीत ।
तथाऽस्य स्याज्जाठरद्वारगुप्तिः ॥ १२.२७५.२६ ॥
त्याने अनेक प्रकारे खाणारा किंवा अति खाणारा होऊ नये. सज्जनांमध्ये आला असताना लोभी होऊ नये. केवळ शरीरयात्रेसाठीच येथे आहार घ्यावा. अशाने त्याच्या उदराचे द्वार सुरक्षित राहते.
12.275.27
न वीरपत्नीं विहरेत नारीं ।
न चापि नारीमनृतावाह्वयीत।
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत ।
तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत् ॥ १२.२७५.२७ ॥
त्याने वीरपत्नीशी विहार करू नये, कोणत्याही स्त्रीशी करू नये. ऋतूशिवाय कोणत्याही स्त्रीला बोलावू नये. पत्नीव्रत स्वतःमध्ये धारण करावे. अशाने त्याच्या उपस्थ-द्वाराचे रक्षण होते.
12.275.28
द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः ।
उपस्थमुदरं पाणी वाक्चतुर्थी स वै द्विजः ॥ १२.२७५.२८ ॥
ज्या मनीषीची सर्व द्वारे—उपस्थ, उदर, दोन्ही हात आणि चौथी वाणी—चांगल्या प्रकारे सुरक्षित आहेत, तोच खरा द्विज.
12.275.29
मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत ।
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना ॥ १२.२७५.२९ ॥
ज्याची द्वारे सुरक्षित नाहीत, त्याची सर्व कर्मे निष्फळ होतात. त्याला तपाने काय, यज्ञाने काय, आत्म्याने काय?
12.275.30
अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३० ॥
ज्याचे वस्त्र उत्तरीय नाही, जो न पसरलेल्या अंथरुणावर झोपतो, बाहूलाच उशी करतो, जो शांत आहे—त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.275.31
द्वन्द्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः ।
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३१ ॥
सर्व द्वंद्वांच्या सुखांमध्ये जो एकटाच रमतो आणि इतरांचा विचार करत नाही, त्या मुनीला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.275.32
येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ।
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३२ ॥
ज्याने हे सर्व जाणले आहे — प्रकृती आणि तिचे विकार, आणि सर्व प्राण्यांची गती जाणतो — त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.275.33
अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२.२७५.३३ ॥
जो सर्व प्राण्यांना अभय देतो, ज्याच्यामुळे सर्वांना अभय मिळते, जो सर्व भूतांचा आत्मा झाला आहे — त्याला देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
12.275.34
नान्तरेणानुजानाति वेदानां यत्क्रियाफलम् ।
अविज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयते फलम् ॥ १२.२७५.३४ ॥
वेदांच्या क्रियाफलाला, ते न जाणता जो मान्य करत नाही, हे सर्व न जाणता तो दुसरे फळ इच्छितो —
12.275.35
स्वकर्मभिः संश्रितानां तपो घोरत्वमागमत् ।
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२.२७५.३५ ॥
आपल्या कर्मांनी आश्रितांसाठी तपाची उग्रता आली; त्या सदाचाराला, आश्चर्यमय, पुरातन, शाश्वत, ध्रुव (जे).
12.275.36
अशक्नुवन्तश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूत्रितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादो पराभवः ॥ १२.२७५.३६ ॥
धर्मांमध्ये सूत्रबद्ध जे काही आचरण्यास असमर्थ होऊन — आपद्धर्मरहित आचारच अप्रमाद आहे; आणि (त्यातून) पराभव.
12.275.37
फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रवाणि च ।
विगुणानि च पश्यन्ति तथा नैकानि केन च ॥ १२.२७५.३७ ॥
कर्मे फल देणारी, परिणामयुक्त आणि निश्चित असतात; तरीही कोणीतरी त्यांना गुणरहित आणि अनेक प्रकारची पाहतो.
12.275.38
गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चात्र सुदुष्कराः ।
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि ॥ १२.२७५.३८ ॥
येथे गुण जाणणे अत्यंत कठीण आहे; येथे जाणलेले गुणही आचरणे अत्यंत कठीण आहे; आचरलेलेही नाशवंत आहे असे तू पाहतोस.
12.275.39
स्यूमरश्मिरुवाच ।
यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा।
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२.२७५.३९ ॥
स्थूमरश्मि म्हणाला: वेदप्रामाण्य आणि फलदायी त्याग जसे आहेत, ते दोन्ही मार्ग स्पष्ट असू द्या; हे भगवन्, ते मला सांगा.
12.275.40
प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते ॥ १२.२७५.४० ॥
येथे सत्पथावर स्थित असलेले तुम्ही प्रत्यक्ष पाहता; पण येथे प्रत्यक्ष काय आहे, जे तुम्ही उपासना करता?
12.275.41
स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः।
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया ॥ १२.२७५.४१ ॥
स्थूमरश्मि म्हणाला: हे ब्राह्मणा, जिज्ञासेसाठी मी येथे आलो आहे; कल्याणाची इच्छा धरून, सरळपणामुळे मी उत्तर दिले, बोलण्याच्या इच्छेने नव्हे.
12.275.42
इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे ।
प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः।
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते ॥ १२.२७५.४२ ॥
भगवंतांनी माझा हा घोर संशय स्पष्ट करावा: येथे सत्पथावर स्थित राहून प्रत्यक्ष पाहणारे तुम्ही, येथे अत्यंत प्रत्यक्ष काय आहे, जे तुम्ही उपासना करता?
12.275.43
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमार्थं यथागमम् ।
आगमो वेदवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागमः ॥ १२.२७५.४३ ॥
तर्कशास्त्रांपेक्षा वेगळे, शास्त्रानुसार आगमाचा अर्थ (जाणावा). आगम म्हणजे वेदवाद; तर्कशास्त्रेही आगमच आहेत.
12.275.44
यथाश्रममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति ।
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्ययात् ॥ १२.२७५.४४ ॥
आश्रमानुसार उपासना करावी; तेथे आगमाने सिद्धी होते. सिद्धी प्रत्यक्षरूप आहे; आगमाच्या निश्चयाने ती दिसते.
12.275.45
नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना ।
ह्रियमाणा कथ विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति ॥ १२.२७५.४५ ॥
प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या दोरीने बांधलेल्या नौकेप्रमाणे, हे विप्रा, दुर्बुद्धींना हे कसे पार नेईल?
12.275.46
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भो ।
नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः।
नानिर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन ॥ १२.२७५.४६ ॥
भगवंतांनी हे सांगावे; मी तयार आहे, हे भो, शिकवा. कोणीही त्यागी नाही, संतुष्ट नाही, शोकरहित नाही, रोगरहित नाही; जाणण्याची इच्छा नसलेला, परतलेला किंवा विमुख असा कोणीही नाही.
12.275.47
भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् ।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ १२.२७५.४७ ॥
तुम्हीही आमच्याप्रमाणे आनंदित होता व शोक करता; इंद्रियविषय तुम्हाला आणि सर्व प्राण्यांना समान आहेत.
12.275.48
एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्।
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोस्य्यधीहि भो ॥ १२.२७५.४८ ॥
अशा प्रकारे चार वर्ण व आश्रमांच्या आचरणांत, एकाच गोष्टीला धरून राहणाऱ्यांच्या निर्णयात कोणता मार्ग निरामय आहे? भगवंतांनी हे सांगावे; मी तयार आहे, हे भो, शिकवा.
12.275.49
यद्यदाचरते शास्त्रमर्थ्यं सर्वप्रवृत्तिषु ।
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तस्य तत्तु निरामयम् ॥ १२.२७५.४९ ॥
जे जे शास्त्र सर्व प्रवृत्तींमध्ये योग्य रीतीने आचरले जाते, ज्याचे जेथे अनुष्ठान असते, त्याच्यासाठी तेच निरामय आहे.
12.275.50
सर्वं प्रापयति ज्ञानं ये ज्ञानं ह्यनुवर्तते ।
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥ १२.२७५.५० ॥
जे ज्ञानाचे अनुसरण करतात त्यांना ज्ञान सर्व काही प्राप्त करून देते; परंतु ज्ञानापासून दूर गेलेला आचार प्रजांचा नाश करतो.
12.275.51
भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरमयाः ।
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते ॥ १२.२७५.५१ ॥
आपण सदैव ज्ञानी आणि सर्वथा निरामय आहात. ऐकात्म्य नावाची कोणतीतरी स्थिती कधीतरी प्राप्त होते.
12.275.52
शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबलाज्जनाः ।
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः ॥ १२.२७५.५२ ॥
शास्त्र तत्त्वतः न जाणता काही लोक वादबळाने चालतात; काम आणि द्वेषाने अभिभूत होऊन ते अहंकाराच्या वशात जातात.
12.275.53
याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमनसोऽशिवाः ॥ १२.२७५.५३ ॥
शास्त्रांचे यथार्थ स्वरूप न जाणता ते शास्त्राचे लुटारू, ब्रह्माचे चोर, निरुद्योगी, अपक्व मनाचे आणि अशुभ होतात.
12.275.54
नैर्गुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते ।
तेषां तमः शरीराणां तम एव परायणम् ॥ १२.२७५.५४ ॥
ते केवळ निर्गुणता पाहतात, गुणांचे अनुसरण करीत नाहीत. ज्यांचे शरीर तमोमय आहे, त्यांचा परम आश्रय तमच आहे.
12.275.55
यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः ।
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः।
नित्यमेवानुवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ १२.२७५.५५ ॥
जो जीव आपल्या स्वभावानुसार प्रकृतीच्या अधीन चालतो, त्याच्या मागे द्वेष, काम, क्रोध, दंभ, असत्य आणि मद सदैव येतात, कारण गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात.
12.275.56
ये तद्बुद्ध्वाऽनुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् ।
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः ॥ १२.२७५.५६ ॥
हे जाणून नीट पाहणारे शुभ आणि अशुभ दोन्ही सोडतात; परम गतीची इच्छा धरून संयमात रमलेले यती असे करतात.
12.275.57
स्यूमरश्मिरुवाच ।
सर्वमेतत्त्वया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम्।
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ १२.२७५.५७ ॥
हे ब्राह्मणा, हे सर्व तुम्ही शास्त्रानुसार सांगितले आहे. शास्त्राचा अर्थ जाणल्याशिवाय कोणतीही प्रवृत्ती चालत नाही.
12.275.58
यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः ।
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥ १२.२७५.५८ ॥
जो कोणताही न्याय्य आचार आहे, तो सर्व शास्त्र आहे असे श्रुती सांगते; जे अन्याय्य आहे ते अशास्त्र आहे असेही श्रुतीत ऐकू येते.
12.275.59
न प्रवृत्तिर्ऋते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः ।
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः ॥ १२.२७५.५९ ॥
शास्त्राशिवाय कोणतीही प्रवृत्ती नाही हा निश्चय आहे; वेदवचनांहून भिन्न जे आहे ते अशास्त्र आहे असे श्रुती सांगते.
12.275.60
शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवोऽत्यर्थमानिनः ।
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ १२.२७५.६० ॥
शास्त्रापासून दूर गेलेले पुष्कळ लोक, अत्यंत अभिमानी होऊन, त्याकडे पाहतात; इतर शास्त्रातील दोष इहलोकी व परलोकी पाहत नाहीत. तुम्हांस इंद्रियविषय सर्व प्राण्यांत समान आहेत.
12.275.61
एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये सर्वतो दिशम् ॥ १२.२७५.६१ ॥
याप्रमाणे चार वर्ण आणि आश्रमांच्या आचारांत, एकाच आधाराला धरून असलेले लोक सर्व बाजूंची दिशा ठरवतात.
12.275.62
आनन्त्यं वदमानेन शक्तेनावर्जितात्मना ।
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः ॥ १२.२७५.६२ ॥
अनंततेचे वर्णन करणारे, समर्थ असूनही आत्म्याला न जिंकलेले, अज्ञानाने हतबुद्धी झालेले, बुद्धिहीन आणि अंधाराने वेढलेले.
12.275.63
शक्यं त्वेकेन युक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः ।
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतो दिशम् ॥ १२.२७५.६३ ॥
परंतु एखादा संयमी आणि सर्वथा कृतकृत्य पुरुष केवळ भिक्षापात्राचा आधार घेऊन सर्व दिशांत विचरण करू शकतो.
12.275.64
नात्यन्तं वन्दमानेन शक्तेन विजितात्मना ।
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभापितुम्।
अपेतन्यायशास्त्रेण सर्वलोकविगर्हिणा ॥ १२.२७५.६४ ॥
अत्यंत स्तुती करणाऱ्या, समर्थ पण आत्मजय न केलेल्या पुरुषाने वेदवादाचा आश्रय घेऊन 'मोक्ष आहे' असे सांगणे योग्य नाही; न्यायरहित, सर्व लोकांनी निंदिलेल्या शास्त्राने.
12.275.65
इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम् ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम् ॥ १२.२७५.६५ ॥
परंतु गृहस्थाश्रम स्वीकारलेल्यांसाठी हे कर्म कठीण आहे: दान, अध्ययन, यज्ञ, संततीची परंपरा आणि सरळपणा.
12.275.66
यद्येतदेवं कृत्वाऽपि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥ १२.२७५.६६ ॥
असे करूनही जर कोणाची मुक्ती होत नसेल, तर कर्ता आणि कर्म दोन्ही निंदनीय ठरतात; हा श्रम व्यर्थ आहे.
12.275.67
नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतः क्रिया ।
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा ॥ १२.२७५.६७ ॥
अन्यथा वेदांच्या मागे केलेली क्रिया नास्तिकतेसारखी ठरेल. हे भगवन्, याचे अनंतत्व थेटपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.275.68
तत्त्वं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोस्म्यधीहि भोः ।
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम् ॥ १२.२७५.६८ ॥
हे ब्रह्मन्, मला तत्त्व सांगा; मी आपल्या जवळ आलो आहे. हे महाशय, आपण मोक्ष जाणला त्याप्रमाणे मला तो शिकायचा आहे.