મહાભારત · અધ્યાય 12.276
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.276.1
वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः ।
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ॥ १२.२७६.१ ॥
વેદો લોકો માટે પ્રમાણ છે; વેદોને પીઠ પાછળ મૂકાયા નથી. જાણવા યોગ્ય બ્રહ્મ બે છે: શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ.
12.276.2
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।
शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम् ॥ १२.२७६.२ ॥
શબ્દબ્રહ્મમાં નિપુણ વ્યક્તિ પરબ્રહ્મ પામે છે. વેદમાં જે કરે છે તે પ્રમાણે તે આ શરીરને ઘડે છે.
12.276.3
कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ।
आनन्त्यमनुचिन्त्येदं कर्मणां तद्ब्रबीमि ते ॥ १२.२७६.३ ॥
જેનું શરીર શુદ્ધ થયું છે તે જ બ્રાહ્મણ ખરેખર પાત્ર બને છે. આ અનંતતાનો વિચાર કરીને હું તને તે કર્મો વિશે કહું છું.
12.276.4
निरागममनैतिह्यमत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ।
धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः ॥ १२.२७६.४ ॥
આગમરહિત, પરંપરારહિત, ઇન્દ્રિયાતીત અને લોકસાક્ષી એવો જ આ ધર્મ છે એમ માનીને, ફળની ઇચ્છા વિના જે યજ્ઞો કરે છે.
12.276.5
उत्पन्नत्यागिनो लुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः ।
धनिनामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम् ॥ १२.२७६.५ ॥
મળેલું ત્યાગનારા, લોભ વિનાના, કરુણા અને ઈર્ષ્યા રહિત — ધનવાનો માટે આ જ માર્ગ છે: તીર્થોમાં દાન આપવું.
12.276.6
अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोगिनः ।
मनः संकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः ॥ १२.२७६.६ ॥
ફળનો આશ્રય ન લેનારા, પાપરહિત કર્મ કરનારા, ક્યારેક કર્મયોગી, મન અને સંકલ્પથી સિદ્ધ, શુદ્ધ જ્ઞાનમાં દૃઢ નિશ્ચયવાળા.
12.276.7
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२७६.७ ॥
તેઓ ક્રોધ વિનાના, દોષ ન જોનારા, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા વિનાના છે; જ્ઞાનનિષ્ઠ, ત્રણેય રીતે શુદ્ધ છે; સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રમનારા છે.
12.276.8
आसन्गृहस्था भूयिष्ठा अपक्रान्ताः स्वकर्मसु ।
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि ॥ १२.२७६.८ ॥
તેઓ મોટે ભાગે ગૃહસ્થ હતા, પોતાના કર્મોથી વિમુખ થયા ન હતા. રાજાઓ પણ એવા જ સંયમી હતા; અને બ્રાહ્મણો પણ વિધિ પ્રમાણે ચાલતા હતા.
12.276.9
समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः ।
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे ॥ १२.२७६.९ ॥
તેઓ ખરેખર સમચિત્ત, સરળતાથી યુક્ત, સંતુષ્ટ, જ્ઞાનમાં દૃઢનિશ્ચયી હતા; તેમનો ધર્મ પ્રત્યક્ષ હતો, તેઓ શુચિ હતા, પર-અવર વિષયોમાં શ્રદ્ધાવાન હતા.
12.276.10
पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः ।
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवापि संहताः ॥ १२.२७६.१० ॥
પૂર્વે પોતાને શુદ્ધ કરીને, યથાયોગ્ય વ્રતો પાળીને, કષ્ટમાં અને કઠિન પરિસ્થિતિમાં પણ એકત્ર થઈને તેઓ ધર્મ આચરતા.
12.276.11
संहत्य धर्मं चरतां पुराऽऽसीत्सुखमेव तत् ।
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कथंचन ॥ १२.२७६.११ ॥
પૂર્વે એકત્ર થઈને ધર્મ આચરનારાઓને એ જ સુખ હતું; તેમને કોઈ પણ રીતે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાની જરૂર ન હતી.
12.276.12
सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः ।
न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः ॥ १२.२७६.१२ ॥
સત્યરૂપ ધર્મનો આશ્રય લઈને તેઓ અત્યંત અજેય ગણાય છે; તેઓ કોઈ માપ કે સીમાને વશ થતા નથી, અને અંતે ધર્મના છળને પણ વશ થતા નથી.
12.276.13
य एव प्रथमः कल्पस्तमेवात्र चरन्महान् ॥ १२.२७६.१३ ॥
જે પ્રથમ કલ્પ છે, તેમાં જ અહીં મહાન્ વિચરે છે.
12.276.14
अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते ।
यदा तु दुर्बलात्मानः प्रायश्चित्तं तदा भवेत् ॥ १२.२७६.१४ ॥
આ સ્થિતિમાં સ્થિત લોકો માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી; પરંતુ જ્યારે દુર્બળ મનના હોય ત્યારે તે થાય છે.
12.276.15
एत एवंविधाः प्राहुः पुराणा यज्ञवाहनाः ।
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः ॥ १२.२७६.१५ ॥
આવા લોકોને પ્રાચીનો યજ્ઞવાહન કહે છે—ત્રૈવિદ્યામાં વૃદ્ધ, શુચિ, સદાચારી અને યશસ્વી.
12.276.16
यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः ।
तेषा यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम् ॥ १२.२७६.१६ ॥
દરરોજ યજ્ઞોથી યજન કરનારા, આશાના બંધનથી મુક્ત જ્ઞાનીઓના યજ્ઞ, વેદ અને કર્મ આગમ પ્રમાણે છે.
12.276.17
आगमाश्च यथाकामं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ।
अपेतकामक्रोधानां दुश्चराचारकर्मणाम् ॥ १२.२७६.१७ ॥
કામ-ક્રોધથી રહિત, કઠિન આચાર-કર્મ કરનારાઓના આગમ ઇચ્છા પ્રમાણે અને સંકલ્પ વ્રત પ્રમાણે છે.
12.276.18
स्वकर्मभिः शंसितानां प्रकृत्या शंसितात्मनाम् ।
ऋजूनां शमनित्यानां स्वेषु कर्मसु वर्तताम् ॥ १२.२७६.१८ ॥
પોતાના કર્મોથી પ્રશંસિત, સ્વભાવથી પ્રશંસનીય આત્મા ધરાવનારા, સરળ, સદા શાંત, પોતાના કર્મોમાં વર્તતા.
12.276.19
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वताश्चुतिः ।
तेषामदीनसत्वानां दुश्चराचारकर्मणाम् ॥ १२.२७६.१९ ॥
બધું અનંત જ હતું એ અમારી શાશ્વત શ્રુતિ છે. તે અદીનસત્ત્વ, દુશ્ચર આચાર-કર્મ કરનારાઓનું.
12.276.20
स्वकर्मभिः संसितानां तपो घोरत्वमागतम् ।
सं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२.२७६.२० ॥
પોતાના કર્મોથી શુદ્ધ થયેલાઓનું તપ ઘોરતા પામ્યું. સદાચાર અદ્ભુત, પુરાતન, શાશ્વત અને ધ્રુવ હતો.
12.276.21
अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः ॥ १२.२७६.२१ ॥
ધર્મોનું થોડુંક પણ આચરણ ન કરી શકનારાઓ માટે આ સૂચવાયું. આપત્તિરહિત ધર્મ, આચાર, અપ્રમાદ અને પરાજયરહિતતા.
12.276.22
सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः ।
धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरा विभो ॥ १२.२७६.२२ ॥
સર્વ વર્ણોમાં કોઈ ઉલ્લંઘન ન હતું. હે વિભો, તે માણસો એક જ ચતુષ્પાદ ધર્મનો આશ્રય લેતા હતા.
12.276.23
तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ।
गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः ॥ १२.२७६.२३ ॥
તે સંતો વિધિપૂર્વક મેળવીને પરમ ગતિ પામે છે. અન્ય લોકો ઘરમાંથી જ નીકળીને વનનો આશ્રય લે છે.
12.276.24
गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः ।
व्यस्तमेकं चतुर्धा तु ब्राह्मणा आश्रमं विदुः ॥ १२.२७६.२४ ॥
પછી અન્ય બ્રહ્મચારીઓ ગૃહસ્થાશ્રમનો જ આશ્રય લે છે. પરંતુ બ્રાહ્મણો એક જ આશ્રમને ચાર ભાગમાં વિભાજિત જાણે છે.
12.276.25
सर्वे सर्वत्र तिष्ठन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ।
एव एवंविधाः प्राहुः पुराणा ब्रह्मचारिणः ॥ १२.२७६.२५ ॥
સર્વ જ્યાં હોય ત્યાં રહીને પરમ ગતિ પામે છે. આવા જ લોકોને પ્રાચીનો બ્રહ્મચારી કહે છે.
12.276.26
त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ।
नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः।
आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम् ॥ १२.२७६.२६ ॥
તે દ્વિજો સ્વર્ગમાં જ્યોતિરૂપે દેખાય છે; પોતપોતાના સ્થાને નક્ષત્રો જેવા, અનેક તારાગણો જેવા. સંતોષથી તેઓ અનંતતા પામ્યા છે, એવો વૈદિક મત છે.
12.276.27
यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः ।
न लिप्यन्ते पारकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः ॥ १२.२७६.२७ ॥
એવા લોકો ફરી સંસારમાં, યોનિઓમાં પાછા આવે તોપણ બીજાના કર્મોથી ક્યારેય લિપ્ત થતા નથી; કર્મયોનિથી પણ.
12.276.28
एवमेव ब्रह्मचारी शुश्रूषुर्घोरनिश्चयः ।
एवंयुक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत् ॥ १२.२७६.२८ ॥
એ જ રીતે બ્રહ્મચારી, સેવાપરાયણ અને દૃઢનિશ્ચયી હોવો જોઈએ; આવો યુક્ત પુરુષ જ બ્રાહ્મણ બને, બીજો માત્ર નામનો બ્રાહ્મણ થાય.
12.276.29
कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च ॥ १२.२७६.२९ ॥
માણસનું કર્મ જ કહેવાયું છે, તે શુભ હોય કે અશુભ. આ રીતે જેમના કષાય પાકી ગયા છે, તેમને અનંતતાથી અને શ્રુતિથી (મુક્તિ).
12.276.30
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः ।
तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम् ॥ १२.२७६.३० ॥
સર્વ અનંત જ હતું એવી અમારી શાશ્વત શ્રુતિ છે. તૃષ્ણારહિત, નિર્મળ, શુભાત્મા લોકોને (આ જ).
12.276.31
चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
संसिद्धैः सेव्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः ॥ १२.२७६.३१ ॥
ચોથો ઔપનિષદિક ધર્મ સામાન્ય ગણાય છે; સિદ્ધ અને સંયમી આત્મા ધરાવતા બ્રાહ્મણો તેનું નિત્ય પાલન કરે છે.
12.276.32
संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते ।
अपवर्गमतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः ॥ १२.२७६.३२ ॥
સંતોષ જેનું મૂળ અને ત્યાગ જેનો સ્વભાવ છે, તે જ્ઞાનનું અધિષ્ઠાન કહેવાય છે; અપવર્ગમાં મતિ લગાવવી તે નિત્ય યતિધર્મ છે, જે સનાતન છે.
12.276.33
साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते ।
गच्छन्ते बलिनः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति।
ब्राह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः ॥ १२.२७६.३३ ॥
આ સામાન્ય હોય કે એકાકી, શક્તિ અનુસાર તેનું આચરણ થાય છે; બળવાન ક્ષેમ પામે છે, દુર્બળ અહીં ડગમગે છે. તે પદની શોધ કરતો શુચિ બ્રાહ્મણ સંસારથી મુક્ત થાય છે.
12.276.34
स्यूमरश्मिरुवाच ।
ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये।
मात्राभिर्धर्मलुब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः ॥ १२.२७६.३४ ॥
જે ભોગ કરે છે, જે દાન આપે છે, યજ્ઞ કરે છે, અધ્યયન કરે છે, જે ધર્મલોભથી માત્રા પ્રમાણે ચાલે છે, અથવા જેમણે ત્યાગનો આશ્રય લીધો છે—
12.276.35
एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्याथातथ्येन पृच्छतः ॥ १२.२७६.३५ ॥
આમાંથી મૃત્યુ પછી કોણ સ્વર્ગને સર્વોત્તમ રીતે જીતે છે? હે બ્રહ્મન્, યથાર્થપણે પૂછનારા મને આ કહો.
12.276.36
परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ते ।
न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि ॥ १२.२७६.३६ ॥
આ સર્વ પરિગ્રહ શુભ છે અને તેમના ગુણ પ્રમાણે ઉન્નતિ આપે છે; પરંતુ તેઓ ત્યાગનું સુખ પામતા નથી—આ તું પણ જુએ છે.
12.276.37
स्यूमरश्मिरुवाच ।
भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः।
आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते ॥ १२.२७६.३७ ॥
સ્યૂમરશ્મિ બોલ્યા: તમે જ્ઞાનનિષ્ઠ ગૃહસ્થો છો, કર્મનિશ્ચયી છો; સર્વ આશ્રમોની નિષ્ઠામાં એકતા કહેવાય છે.
12.276.38
एकत्वेन पृथक्त्वेन विशेषो नान्य उच्यते ।
तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२७६.३८ ॥
એકત્વ કે પૃથક્ત્વથી બીજો ભેદ કહેવાતો નથી. તેથી ભગવાન તે યથાર્થ અને ન્યાયાનુસાર મને કહે.
12.276.39
शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः ।
पक्वे कषायविज्ञानं यथा ज्ञानं च तिष्ठति ॥ १२.२७६.३९ ॥
કર્મો શરીરને પરિપક્વ કરે છે; પરંતુ જ્ઞાન જ પરમ ગતિ છે. પરિપક્વ થતાં કષાયોનું વિજ્ઞાન થાય છે, અને જ્ઞાન સ્થિર રહે છે.
12.276.40
आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा ॥ १२.२७६.४० ॥
દયાળુતા, ક્ષમા, શાંતિ, અહિંસા, સત્ય, સરળતા, દ્રોહ ન કરવો, અભિમાનનો અભાવ, લજ્જા, સહનશીલતા, તથા શમ (આત્મસંયમ).
12.276.41
पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेत एतैः प्राप्नोति यत्परम् ।
तद्विद्वाननुबुद्ध्येत मनसा कर्मनिश्चयम् ॥ १२.२७६.४१ ॥
આ જ બ્રહ્મના માર્ગો છે; આમનાથી માણસ પરમને પામે છે. વિદ્વાને તે મનથી સમજવું, અને કર્મનિશ્ચયને પણ.
12.276.42
यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः ।
गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम् ॥ १२.२७६.४२ ॥
શાંત, વિશુદ્ધ, જ્ઞાનનિશ્ચયી વિપ્રો સર્વત્રથી શાંત અને સંતુષ્ટ થઈને જે ગતિ પામે છે, તેને પરમ ગતિ કહે છે.
12.276.43
वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिम् ।
एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेचकः ॥ १२.२७६.४३ ॥
વેદો, જાણવા યોગ્ય વસ્તુ અને યથાસ્થિતિ જાણનારને જ વેદવેત્તા કહે છે; તેનાથી ભિન્ન તે પ્રાણવાયુ રોકનાર છે.
12.276.44
सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥ १२.२७६.४४ ॥
વેદજ્ઞો બધું જાણે છે; બધું વેદમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. જે છે અને જે નથી, તેનો આધાર ખરેખર વેદ જ છે.
12.276.45
एषैव निष्ठा सर्वत्र यत्तदस्ति च नास्ति च ।
एतदन्तं च मध्यं च सच्चाऽसच्च विजानतः ॥ १२.२७६.४५ ॥
આ જ સર્વત્ર નિષ્ઠા છે: જે છે અને જે નથી તે પણ આ જ છે. જાણનાર માટે આ જ અંત અને મધ્ય છે; સત્ અને અસત્ પણ આ જ.
12.276.46
समाप्तं त्याग इत्येव शम इत्येव निश्चितम् ।
संतोष इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२७६.४६ ॥
ત્યાગ જ પૂર્ણતા છે; શમ જ નિશ્ચિત છે; સંતોષ અનુગામી છે. આ મોક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.276.47
ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं ।
सर्वस्यात्मा स्थावरं जङ्गमं च।
सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तरं च ।
ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययं च ॥ १२.२७६.४७ ॥
ઋત અને સત્ય જાણાયાં, જાણવા યોગ્ય પણ. તે જ સર્વનો આત્મા, સ્થાવર અને જંગમ. તે જ સર્વ સુખ, શિવ અને ઉત્તમ છે; તે બ્રહ્મ છે—અવ્યક્ત, ઉત્પત્તિનો સ્રોત, અવ્યય.
12.276.48
तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं ।
तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्।
एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै ।
स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥ १२.२७६.४८ ॥
તેજ, ક્ષમા, શાંતિ, નિરોગી, શુભ; એવું આકાશ, સનાતન, ધ્રુવ. આ શબ્દો દ્વારા બુદ્ધિરૂપી નેત્રોથી તે પ્રાપ્ત થાય છે. તે બ્રહ્મને, તે બ્રાહ્મણને નમસ્કાર.