महाभारत · अध्याय 12.276
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.276.1
वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः ।
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ॥ १२.२७६.१ ॥
वेद हे लोकांसाठी प्रमाण आहेत; वेदांना पाठीमागे ठेवलेले नाही. जाणण्यायोग्य ब्रह्म दोन आहेत: शब्दब्रह्म आणि परब्रह्म.
12.276.2
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।
शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम् ॥ १२.२७६.२ ॥
शब्दब्रह्मात निष्णात असलेला पुरुष परब्रह्म प्राप्त करतो. वेदात जे करतो त्यानुसार तो हे शरीर घडवतो.
12.276.3
कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ।
आनन्त्यमनुचिन्त्येदं कर्मणां तद्ब्रबीमि ते ॥ १२.२७६.३ ॥
ज्याचे शरीर शुद्ध झाले आहे तोच ब्राह्मण खरोखर पात्र ठरतो. या अनंततेचा विचार करून मी तुला त्या कर्मांविषयी सांगतो.
12.276.4
निरागममनैतिह्यमत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ।
धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः ॥ १२.२७६.४ ॥
आगमरहित, परंपरारहित, इंद्रियातीत आणि लोकसाक्षी असा हाच धर्म मानून, फलाची इच्छा न धरता जे यज्ञ करतात.
12.276.5
उत्पन्नत्यागिनो लुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः ।
धनिनामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम् ॥ १२.२७६.५ ॥
प्राप्त झालेले त्यागणारे, लोभरहित, करुणा व असूया नसलेले — धनवानांसाठी हाच मार्ग आहे: तीर्थांत दान देणे.
12.276.6
अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोगिनः ।
मनः संकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः ॥ १२.२७६.६ ॥
फलाच्या आश्रयाला नसलेले, पापरहित कर्म करणारे, कधी कधी कर्मयोगी, मन व संकल्पाने सिद्ध झालेले, शुद्ध ज्ञानात दृढ निश्चय असलेले.
12.276.7
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२.२७६.७ ॥
ते क्रोधरहित, दोष न पाहणारे, अहंकार व मत्सरहीन आहेत; ज्ञाननिष्ठ, तिन्ही प्रकारांनी शुद्ध आहेत; सर्वभूतांच्या हितात रमणारे आहेत.
12.276.8
आसन्गृहस्था भूयिष्ठा अपक्रान्ताः स्वकर्मसु ।
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि ॥ १२.२७६.८ ॥
ते बहुतेक गृहस्थ होते, आपल्या कर्मांपासून दूर गेलेले नव्हते. राजेही तसेच संयमी होते; आणि ब्राह्मणही यथाविधि आचरण करणारे होते.
12.276.9
समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः ।
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे ॥ १२.२७६.९ ॥
ते खरोखर समचित्त, सरलतेने युक्त, संतुष्ट, ज्ञानात दृढनिश्चयी होते; त्यांचा धर्म प्रत्यक्ष होता, ते शुचिर्भूत होते, परावर (विषयांत) श्रद्धावान होते.
12.276.10
पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः ।
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवापि संहताः ॥ १२.२७६.१० ॥
पूर्वी स्वतःला शुद्ध करून, यथायोग्य व्रते पाळून, संकटात व कठीण प्रसंगीही एकत्र राहून ते धर्माचरण करीत.
12.276.11
संहत्य धर्मं चरतां पुराऽऽसीत्सुखमेव तत् ।
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कथंचन ॥ १२.२७६.११ ॥
पूर्वी एकत्र धर्माचरण करणाऱ्यांना तेच सुख होते; त्यांना कोणत्याही प्रकारे प्रायश्चित्त करण्याची गरज नव्हती.
12.276.12
सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः ।
न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः ॥ १२.२७६.१२ ॥
सत्यरूप धर्माचा आश्रय घेऊन ते अत्यंत अजेय मानले जातात; ते कोणत्याही मर्यादेपुढे झुकत नाहीत, आणि शेवटी धर्माच्या छलासमोरही झुकत नाहीत.
12.276.13
य एव प्रथमः कल्पस्तमेवात्र चरन्महान् ॥ १२.२७६.१३ ॥
जो पहिला कल्प आहे, त्यातच येथे महान् (पुरुष) संचार करतो.
12.276.14
अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते ।
यदा तु दुर्बलात्मानः प्रायश्चित्तं तदा भवेत् ॥ १२.२७६.१४ ॥
या स्थितीत स्थित असणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्त नसते; परंतु जेव्हा दुर्बल मनाचे लोक असतात, तेव्हा ते (प्रायश्चित्त) होते.
12.276.15
एत एवंविधाः प्राहुः पुराणा यज्ञवाहनाः ।
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः ॥ १२.२७६.१५ ॥
अशा लोकांना पुराणपुरुष यज्ञवाहन म्हणतात—त्रैविद्यात वृद्ध, शुचि, सदाचारी व यशस्वी.
12.276.16
यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः ।
तेषा यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम् ॥ १२.२७६.१६ ॥
दररोज यज्ञांनी यजन करणाऱ्या, आशेच्या बंधनांपासून मुक्त अशा ज्ञानी लोकांचे यज्ञ, वेद व कर्मे परंपरेनुसार असतात.
12.276.17
आगमाश्च यथाकामं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ।
अपेतकामक्रोधानां दुश्चराचारकर्मणाम् ॥ १२.२७६.१७ ॥
काम-क्रोधरहित, कठोर आचारकर्मे करणाऱ्यांचे आगम इच्छेनुसार व संकल्प व्रतानुसार असतात.
12.276.18
स्वकर्मभिः शंसितानां प्रकृत्या शंसितात्मनाम् ।
ऋजूनां शमनित्यानां स्वेषु कर्मसु वर्तताम् ॥ १२.२७६.१८ ॥
स्वकर्मांनी प्रशंसित, स्वभावाने प्रशंसित आत्मे असलेले, सरळ, सदा शांत आणि आपल्या कर्मात प्रवृत्त.
12.276.19
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वताश्चुतिः ।
तेषामदीनसत्वानां दुश्चराचारकर्मणाम् ॥ १२.२७६.१९ ॥
सर्व काही अनंत होते, ही आमची शाश्वत श्रुती आहे. त्या अदीनसत्त्वांचे, दुश्चर आचार व कर्म करणाऱ्यांचे.
12.276.20
स्वकर्मभिः संसितानां तपो घोरत्वमागतम् ।
सं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२.२७६.२० ॥
आपल्या कर्मांनी शुद्ध झालेल्यांचे तप घोरपणा पावले. सदाचार आश्चर्यकारक, प्राचीन, शाश्वत व ध्रुव होता.
12.276.21
अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः ॥ १२.२७६.२१ ॥
धर्मांचे थोडेसेही आचरण करण्यास असमर्थ असलेल्यांसाठी हे सूचित केले गेले. आपत्तिरहित धर्म, आचार, सावधानता आणि पराभवाचा अभाव.
12.276.22
सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः ।
धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरा विभो ॥ १२.२७६.२२ ॥
सर्व वर्णांमध्ये कोणताही अतिक्रम नव्हता. हे विभो, ते लोक एकाच चतुष्पाद धर्माचा आश्रय घेत होते.
12.276.23
तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ।
गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः ॥ १२.२७६.२३ ॥
ते सज्जन विधिपूर्वक प्राप्त करून परम गती पावतात. इतर घरातूनच निघून वनाचा आश्रय घेतात.
12.276.24
गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः ।
व्यस्तमेकं चतुर्धा तु ब्राह्मणा आश्रमं विदुः ॥ १२.२७६.२४ ॥
नंतर इतर ब्रह्मचारी गृहस्थाश्रमाचाच आश्रय घेतात. परंतु ब्राह्मण एकाच आश्रमाची चार भागांत विभागणी करून जाणतात.
12.276.25
सर्वे सर्वत्र तिष्ठन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ।
एव एवंविधाः प्राहुः पुराणा ब्रह्मचारिणः ॥ १२.२७६.२५ ॥
सर्वजण जेथे असतील तेथे राहूनही परम गती प्राप्त करतात. अशांनाच पुरातन लोक ब्रह्मचारी म्हणतात.
12.276.26
त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ।
नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः।
आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम् ॥ १२.२७६.२६ ॥
ते द्विज स्वर्गात तेजोरूप दिसतात; आपापल्या स्थानी असलेल्या नक्षत्रांसारखे, असंख्य ताऱ्यांच्या समूहांसारखे. संतोषाने ते अनंतता पावले, असे वैदिक मत आहे.
12.276.27
यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः ।
न लिप्यन्ते पारकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः ॥ १२.२७६.२७ ॥
तसे लोक पुन्हा संसारात, योनींमध्ये परत आले तरी इतरांच्या कर्मांनी ते कधीही लिप्त होत नाहीत; कर्मयोनीतूनही.
12.276.28
एवमेव ब्रह्मचारी शुश्रूषुर्घोरनिश्चयः ।
एवंयुक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत् ॥ १२.२७६.२८ ॥
त्याचप्रमाणे ब्रह्मचारी, सेवापरायण आणि दृढनिश्चयी असावा; असा युक्त पुरुषच ब्राह्मण व्हावा, इतर केवळ नावाचा ब्राह्मण होईल.
12.276.29
कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च ॥ १२.२७६.२९ ॥
माणसाचे कर्मच सांगितले आहे, ते शुभ असो वा अशुभ. अशा प्रकारे ज्यांचे कषाय परिपक्व झाले आहेत, त्यांना अनंततेने आणि श्रुतीने (मुक्ती).
12.276.30
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः ।
तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम् ॥ १२.२७६.३० ॥
सर्वकाही अनंतच होते असे आमची शाश्वत श्रुती सांगते. तृष्णारहित, निर्मळ, शुभात्मा अशांना (हेच).
12.276.31
चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
संसिद्धैः सेव्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः ॥ १२.२७६.३१ ॥
चौथा औपनिषदिक धर्म सामान्य मानला गेला आहे; सिद्ध आणि संयमी मनाचे ब्राह्मण त्याचे नित्य पालन करतात.
12.276.32
संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते ।
अपवर्गमतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः ॥ १२.२७६.३२ ॥
संतोष ज्याचे मूळ आणि त्याग ज्याचा स्वभाव, ते ज्ञानाचे अधिष्ठान म्हटले जाते; अपवर्गाकडे लागलेली नित्य बुद्धी हा यतिधर्म आहे, तो सनातन आहे.
12.276.33
साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते ।
गच्छन्ते बलिनः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति।
ब्राह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः ॥ १२.२७६.३३ ॥
हे सामान्य असो वा एकाकी, आपल्या सामर्थ्यानुसार त्याचे आचरण होते; बलवान क्षेम मिळवतात, दुर्बल येथे डगमगतो. ते पद शोधणारा शुचि ब्राह्मण संसारातून मुक्त होतो.
12.276.34
स्यूमरश्मिरुवाच ।
ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये।
मात्राभिर्धर्मलुब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः ॥ १२.२७६.३४ ॥
जे भोगतात, जे दान देतात, जे यज्ञ करतात आणि अध्ययन करतात, जे धर्माच्या लोभाने मर्यादेने चालतात, किंवा जे त्यागाचा आश्रय घेतात—
12.276.35
एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्याथातथ्येन पृच्छतः ॥ १२.२७६.३५ ॥
यांपैकी मरणानंतर कोण स्वर्गाला सर्वोत्तम प्रकारे जिंकतो? हे ब्रह्मन्, यथार्थपणे विचारणाऱ्या मला हे सांगा.
12.276.36
परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ते ।
न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि ॥ १२.२७६.३६ ॥
हे सर्व परिग्रह शुभ आहेत आणि आपल्या गुणांनुसार उन्नती देतात; परंतु ते त्यागाचे सुख मिळवत नाहीत—हे तूही पाहतोस.
12.276.37
स्यूमरश्मिरुवाच ।
भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः।
आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते ॥ १२.२७६.३७ ॥
स्यूमरश्मी म्हणाले: तुम्ही ज्ञाननिष्ठ गृहस्थ आहात, कर्मनिश्चय करणारे आहात; सर्व आश्रमांच्या निष्ठेत एकता आहे असे सांगितले जाते.
12.276.38
एकत्वेन पृथक्त्वेन विशेषो नान्य उच्यते ।
तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२७६.३८ ॥
एकत्व किंवा पृथक्त्वाने दुसरा भेद सांगितला जात नाही. म्हणून भगवंतांनी ते यथावत् आणि न्यायानुसार मला सांगावे.
12.276.39
शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः ।
पक्वे कषायविज्ञानं यथा ज्ञानं च तिष्ठति ॥ १२.२७६.३९ ॥
कर्मे शरीर परिपक्व करतात; पण ज्ञान ही परम गती आहे. परिपक्व झाले की कषायांचे विज्ञान होते, आणि ज्ञान स्थिर राहते.
12.276.40
आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा ॥ १२.२७६.४० ॥
दयाळूपणा, क्षमा, शांती, अहिंसा, सत्य, सरळपणा, द्रोह न करणे, अभिमानाचा अभाव, लज्जा, सहनशीलता, तसेच शम (आत्मसंयम).
12.276.41
पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेत एतैः प्राप्नोति यत्परम् ।
तद्विद्वाननुबुद्ध्येत मनसा कर्मनिश्चयम् ॥ १२.२७६.४१ ॥
हेच ब्रह्माचे मार्ग आहेत; यांच्याद्वारे माणूस परम प्राप्त करतो. विद्वानाने ते मनाने जाणावे, आणि कर्मनिश्चयही.
12.276.42
यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः ।
गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम् ॥ १२.२७६.४२ ॥
शांत, शुद्ध, ज्ञाननिश्चय केलेले विप्र सर्वत्रून शांत आणि संतुष्ट होऊन जी गती प्राप्त करतात, तिलाच परम गती म्हणतात.
12.276.43
वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिम् ।
एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेचकः ॥ १२.२७६.४३ ॥
वेद, जाणण्यायोग्य गोष्ट आणि यथास्थिती जाणणाऱ्यालाच वेदवेत्ता म्हणतात; याहून भिन्न तो वायू रोखणारा आहे.
12.276.44
सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥ १२.२७६.४४ ॥
वेदज्ञ सर्व जाणतात; सर्व वेदातच प्रतिष्ठित आहे. जे आहे आणि जे नाही, त्याचा आधार खरोखर वेदच आहे.
12.276.45
एषैव निष्ठा सर्वत्र यत्तदस्ति च नास्ति च ।
एतदन्तं च मध्यं च सच्चाऽसच्च विजानतः ॥ १२.२७६.४५ ॥
हीच सर्वत्र निष्ठा आहे: जे आहे आणि जे नाही तेही हेच. जाणणाऱ्यासाठी हाच अंत आणि मध्य आहे; सत् आणि असत् हेच.
12.276.46
समाप्तं त्याग इत्येव शम इत्येव निश्चितम् ।
संतोष इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठितम् ॥ १२.२७६.४६ ॥
त्याग हीच पूर्णता; शमच निश्चित; संतोष अनुगामी आहे. हे मोक्षात प्रतिष्ठित आहे.
12.276.47
ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं ।
सर्वस्यात्मा स्थावरं जङ्गमं च।
सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तरं च ।
ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययं च ॥ १२.२७६.४७ ॥
ऋत आणि सत्य जाणले गेले, जाणण्यायोग्यही. तोच सर्वांचा आत्मा, स्थावर आणि जंगम. तोच सर्व सुख, शिव आणि उत्तम; तो ब्रह्म आहे—अव्यक्त, उत्पत्तीचा स्रोत, अविनाशी.
12.276.48
तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं ।
तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्।
एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै ।
स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥ १२.२७६.४८ ॥
तेज, क्षमा, शांती, निरोगी, शुभ; असे आकाश, सनातन, ध्रुव. या शब्दांनी बुद्धिरूपी डोळ्यांनी तो गाठला जातो. त्या ब्रह्माला, त्या ब्राह्मणाला नमस्कार.